భారతదేశంలో ప్రతిరోజూ సుమారు 1,58,619 టన్నుల పురపాలక ఘన వ్యర్థాలు ఉత్పత్తి అవుతాయి. అందులో అంచనా ప్రకారం 10-12 శాతం ప్లాస్టిక్ వ్యర్థాలు ఉంటాయి. అంటే రోజుకు దాదాపు 19,000 టన్నులు. ఇందులో గణనీయమైన వాటా ప్లాస్టిక్ ప్యాకేజింగ్దే. దీనికి తక్కువ కాలం నిల్వ ఉండే గుణం ఉండటం వల్ల, ఇది వ్యర్థాల ప్రవాహంలోకి చేరి, పురపాలక సేకరణ, విభజన, శుద్ధి, రీసైక్లింగ్ వ్యవస్థలపై భారీ ఒత్తిడిని కలిగిస్తుంది.
సెంటర్ ఫర్ సైన్స్ అండ్ ఎన్విరాన్మెంట్ (సిఎస్ఈ) చేసిన ఒక కొత్త అధ్యయనం ప్రకారం, ప్లాస్టిక్ వ్యర్థాల నిర్వహణకు అయ్యే వాస్తవ వ్యయానికి, ప్లాస్టిక్ ప్యాకేజింగ్ కోసం విస్తరించిన ఉత్పత్తిదారు బాధ్యత (ఈపిఆర్) ద్వారా లభించే ఆర్థిక సహాయానికి మధ్య స్పష్టమైన వ్యత్యాసం ఉంది. అధికారికంగా విడుదలైన ఈ అధ్యయనం ప్రకారం, “కాలుష్య కారకుడే చెల్లించాలి అనే సూత్రం కింద, ఉత్పత్తిదారులు, దిగుమతిదారులు, బ్రాండ్ యజమానులపై (పిఓబిఓ) ఈపిఆర్ విధించాలని ఉద్దేశించిన ఆర్థిక భారాన్ని, తగినంత వ్యయ వసూలు లేకపోవడం వల్ల పురపాలక సంఘాలు మోయవలసి వస్తుంది” అని సీఎస్ఈ పురపాలక ఘన వ్యర్థాలు, వలయాకార ఆర్థిక వ్యవస్థ కార్యక్రమ డైరెక్టర్ అటిన్ బిస్వాస్ తెలిపారు.
భారతదేశపు రీసైక్లింగ్ లక్ష్యాలకు, రీసైకిల్ చేయడానికి కష్టంగా ఉండే ప్లాస్టిక్ ప్యాకేజింగ్ను నిర్వహించడానికి అందుబాటులో ఉన్న సామర్థ్యానికి మధ్య అంతరం ఉందని సిఎస్ఈ పరిశోధకులు అంటున్నారు. ప్లాస్టిక్ వ్యర్థాల నిర్వహణ నిబంధనల ప్రకారం, పిఓబిఓలు 2026-27 నాటికి 50-70 శాతం రీసైక్లింగ్ లక్ష్యాలను చేరుకోవాల్సి ఉంది. అయితే, దేశం ముఖ్యంగా ఫ్లెక్సిబుల్ మరియు బహుళ-పొరల ప్లాస్టిక్ ప్యాకేజింగ్ విషయంలో గణనీయమైన సామర్థ్య పరిమితులను ఎదుర్కొంటోంది. నమోదైన ప్లాస్టిక్ ప్యాకేజింగ్లో దాదాపు 66 శాతం ఫ్లెక్సిబుల్ ప్లాస్టిక్. ఈ వర్గాన్ని సేకరించడం, వేరు చేయడం, రీసైకిల్ చేయడం చాలా కష్టం.
సిఎస్ఈలోని మునిసిపల్ సాలిడ్ వే, సర్క్యులర్ ఎకానమీ ప్రోగ్రామ్ మేనేజర్ అయిన సిద్ధార్థ్ జి సింగ్ ప్రకారం, “భారతదేశంలోని ప్రస్తుత ఈపిఆర్ ఫ్రేమ్వర్క్, ప్లాస్టిక్ వ్యర్థాలను ప్రాసెస్ చేసేవారికి, వ్యర్థాలను శుద్ధి చేసే కేంద్రాలకు అసమానంగా ఆర్థిక విలువను కేటాయిస్తోంది. అయితే, ప్లాస్టిక్ పునరుద్ధరణను సాధ్యం చేసే సేకరణ,వేరుచేసే వ్యవస్థలకు తగినంత నిధులు అందడం లేదు. వ్యర్థాల సేకరణదారులు, అసంఘటిత వ్యర్థ కార్మికులు, పట్టణ స్థానిక సంస్థలు మరియు మెటీరియల్ రికవరీ కేంద్రాలు ఈపిఆర్ నిధులు తగినంతగా అందుబాటులో లేకుండానే కీలకమైన విధులను నిర్వర్తిస్తున్నాయి.”
సెంట్రల్ పొల్యూషన్ కంట్రోల్ బోర్డ్ అనుసరించిన పద్ధతి, పర్యావరణ నష్టపరిహారానికి అనుసంధానించబడిన ఈపిఆర్ సర్టిఫికేట్ల ధరల శ్రేణిని అందిస్తుందని సిఎస్ఈ అధ్యయనం సూచిస్తుంది: వర్తించే పర్యావరణ నష్టపరిహారంలో 30 నుండి 100 శాతం మధ్య సర్టిఫికేట్లను వర్తకం చేయవచ్చు. అయితే, సింగ్ చెప్పిన ప్రకారం, “మార్కెట్ ఈ శ్రేణిలోని తక్కువ ధరల వైపు మొగ్గు చూపడం వల్ల, సర్టిఫికేట్ ధరలకు మరియు ప్లాస్టిక్ వ్యర్థాల నిర్వహణ వాస్తవ వ్యయానికి మధ్య నిరంతర అంతరం ఏర్పడుతోంది”.
సిఎస్ఈ విశ్లేషణ ప్రకారం, అధిక లాజిస్టికల్, మౌలిక సదుపాయాల ఖర్చులను ఎదుర్కొంటున్న నగరాల్లో ఈ అంతరం ప్రత్యేకంగా ఎక్కువగా కనిపిస్తుంది. భౌగోళిక ప్రాంతాలవ్యాప్తంగా ఒకే విధమైన ఈపిఆర్ రేటు, భూభాగం, మౌలిక సదుపాయాలు, వ్యర్థాల ఉత్పత్తి, రవాణా అవసరాలలో ఉండే వైవిధ్యాలను సరిగ్గా పరిగణనలోకి తీసుకోదని ఈ అధ్యయనం పేర్కొంది.
సీఎస్ఈ అధ్యయనం వెనుక ఉన్న పరిశోధకులలో ఒకరైన, మున్సిపల్ సాలిడ్ వేస్ట్, సర్క్యులర్ ఎకానమీ విభాగానికి డిప్యూటీ ప్రోగ్రామ్ మేనేజర్ అయిన డాక్టర్ త్రిభువన్ సింగ్ బిష్ట్ ఇలా పేర్కొన్నారు: “ప్లాస్టిక్ వ్యర్థాల నిర్వహణ వాస్తవ వ్యయం నగరాలు, ప్లాస్టిక్ వర్గాలను బట్టి గణనీయంగా మారుతుంది.” ఉదాహరణకు, కేటగిరీ III ప్లాస్టిక్ల (బహుళ-పొరల ప్లాస్టిక్ ప్యాకేజింగ్) నిర్వహణ వ్యయం ఇండోర్ (మధ్యప్రదేశ్)లో కిలోకు రూ. 2.35-3.67 నుండి, శ్రీ విజయపురంలో (గతంలో పోర్ట్ బ్లెయిర్, అండమాన్, నికోబార్ దీవులుగా పిలిచేవారు) కిలోకు రూ. 9.87-11.83 వరకు ఉంటుంది.
రీసైకిల్ చేయడానికి కష్టంగా ఉండే ప్లాస్టిక్ల విషయంలో, ఈపిఆర్ క్రెడిట్ రేట్లతో ఉన్న వ్యత్యాసం మరింత స్పష్టంగా కనిపిస్తుంది. సీఎస్ఈ అధ్యయనం అంచనా ప్రకారం, ధర్మశాల (హిమాచల్ ప్రదేశ్)లో కేటగిరీ III ప్లాస్టిక్ల నిర్వహణ ఖర్చు కిలోకు రూ. 9.15 వరకు ఉండగా, ప్రస్తుతం ఉన్న మార్కెట్ ఆధారిత ఈపిఆర్ క్రెడిట్ రేట్లు కిలోకు కేవలం రూ. 1-1.25 మాత్రమే ఉన్నాయి. దీని ఫలితంగా, ఖర్చు రికవరీ కేవలం 13-14 శాతం మాత్రమే అవుతుంది.
డాక్టర్ బిష్ట్ ఇలా అంటున్నారు: “ఈ వ్యత్యాసం భౌగోళిక పరిస్థితులు, మౌలిక సదుపాయాలు, లాజిస్టిక్స్,యు స్థానిక వ్యర్థాల నిర్వహణ వ్యవస్థలలోని తేడాలను ప్రతిబింబిస్తుంది. మరింత అభివృద్ధి చెందిన వ్యర్థాల నిర్వహణ వ్యవస్థలు ఉన్న నగరాల్లో కూడా, ప్రస్తుత మార్కెట్ రేట్లు ఫ్లెక్సిబుల్, బహుళ-పొరల ప్లాస్టిక్ల నిర్వహణ పూర్తి ఖర్చును తప్పనిసరిగా భరించలేవు.”
బిస్వాస్ ఇలా అంటున్నారు: “ప్రస్తుత ఈపిఆర్ వ్యవస్థలో ఒక ప్రధాన వైరుధ్యం ఉంది: ‘కాలుష్య కారకుడే చెల్లించాలి’ అనే సూత్రం ప్రకారం ప్లాస్టిక్ వ్యర్థాల ఆర్థిక బాధ్యత ఉత్పత్తిదారుడిపై ఉండాలి, కానీ ఆ వ్యర్థాల నిర్వహణ అసలు ఖర్చు మాత్రం మున్సిపాలిటీలపైనే పడుతూ ఉండవచ్చు. మనం సరిదిద్దాల్సింది ఇదే.”
సీఎస్ఈ సిఫార్సులు
సిఎస్ఈ తన అధ్యయనంలో, భౌగోళిక, కార్యాచరణ పరిస్థితులకు అనుగుణంగా ప్రాథమిక ఎపిఆర్ క్రెడిట్ రేట్లను సర్దుబాటు చేయడానికి ‘వెయిటెడ్ అడ్జస్ట్మెంట్ ఫ్యాక్టర్’ (డబ్ల్యుఏఎఫ్)ను ప్రతిపాదించింది. ఈ ప్రతిపాదిత విధానం ప్రకారం, భూభాగం, మౌలిక సదుపాయాల లోపాలు, లాజిస్టిక్స్ వంటి కారణాల వల్ల అధిక వ్యయాలు ఉన్న నగరాలు లేదా ప్రాంతాలు తగిన విధంగా సర్దుబాటు చేసిన ఈపిఆర్ రేట్లను పొందుతాయి. ఈ అధ్యయనం స్థానికీకరించిన ఈపీఆర్ బాధ్యతను కూడా ప్రతిపాదిస్తోంది.
దీని ప్రకారం, పిఐబిఓలు తమ ఉత్పత్తులు వినియోగించబడే ప్రాంతాల నుండి ఒక నిర్దిష్ట వాటా ఈపిఆర్ సర్టిఫికేట్లను కొనుగోలు చేయాల్సి ఉంటుంది. ఇటువంటి యంత్రాంగం, ప్లాస్టిక్ వ్యర్థాలు వాస్తవంగా ఉత్పత్తి అయ్యే,వాటి నిర్వహణ ఖర్చు గణనీయంగా ఎక్కువగా ఉండే ప్రాంతాల వైపు ఈపిఆర్ వనరులను మళ్లించడానికి సహాయపడుతుంది. రీసైకిల్ చేయడానికి కష్టంగా ఉండే ప్లాస్టిక్ విషయంలో, మెరుగైన ప్యాకేజింగ్ డిజైన్ కోసం ఈపిఆర్ మరింత బలమైన ప్రోత్సాహకాలను అందించాల్సిన అవసరం ఉంది.
రీసైకిల్ చేయడానికి కష్టంగా ఉండే పదార్థాల నిర్వహణ ఖర్చు ఈపిఆర్ ఫీజులలో తగినంతగా ప్రతిబింబించకపోతే, ఉత్పత్తిదారులు రీసైకిల్ చేయదగిన లేదా మరింత సుస్థిరమైన ప్రత్యామ్నాయాల వైపు మారడానికి ఆర్థిక ప్రోత్సాహం చాలా తక్కువగా ఉంటుంది. ఈ అధ్యయనం విడుదల సందర్భంగా తన ముగింపు ప్రసంగంలో, సీఎస్ఈ డైరెక్టర్ జనరల్ సునీతా నారాయణ్ ఇలా పేర్కొన్నారు:
“భారతదేశ ప్లాస్టిక్ వ్యర్థాల నిర్వహణ వ్యవస్థ, విలువైన పునర్వినియోగ పదార్థాలను సేకరించి, వేరు చేసి, సమీకరించే పేద, అసంఘటిత కార్మికుల శ్రమపై ఎక్కువగా ఆధారపడి ఉంది. ఈ కార్మికులను ఈపీఆర్ చట్రంలో చేర్చి, దాని నుండి ఆర్థిక సహాయం అందేలా చూడకపోతే, ఈ వ్యవస్థ విలువ గొలుసులోని ఒక కీలక భాగాన్ని ఆర్థిక సహాయ వ్యవస్థకు వెలుపలే వదిలివేస్తూ ఉంటుంది”.
కేవలం పీఐబీఓలు ధృవపత్రాలు కొనుగోలు చేశాయనో లేదా సంఖ్యాపరమైన సమ్మతి లక్ష్యాన్ని సాధించాయనో ఈపీఆర్ను విజయవంతమైనదిగా పరిగణించలేమని విడుదల కార్యక్రమంలో జరిగిన చర్చలు ఒక ప్రకటనతో ముగిశాయి. ప్లాస్టిక్ వ్యర్థాలను సేకరించి, వేరు చేసి, శుద్ధి చేసి, పునర్వినియోగం చేస్తున్నారా? ఈ పని చేసే వారికి సరైన పరిహారం అందుతోందా? ప్లాస్టిక్ను మార్కెట్లో ఉంచే వారిపైనే దాని నిర్వహణకు సంబంధించిన ఆర్థిక బాధ్యత ఉందా? అనే అంశాల ఆధారంగానే అంతిమంగా దాని సమర్థతను కొలవాలి.
More Stories
నియోజకవర్గాల పునర్విభజనకు డీఎంకే మద్దతు?
ఆయుష్ వైద్య విద్యార్థుల మహా ధర్నా.. ఎబివిపి మద్దతు
నేతాజీపై అనుచిత వ్యాఖ్యలు..బిజెపి ఎంపీ `బంగా విభూషణ్’ తొలగింపు