మన్మోహన్ వైద్య,
ఆర్ఎస్ఎస్ కార్యకారిణి సభ్యులు
“వైష్ణవ జన తో తేనే రే కహియే, జే పీడ పరాయి జానే రే” – అంటే, ఇతరుల బాధను అర్థం చేసుకున్నవాడే నిజమైన ఉత్తమ మానవుడిగా పిలవడానికి అర్హుడు. ఇతరుల బాధను అనుభూతి చెందడం, ఆ భావనతో వారిని ఆ బాధ నుండి విముక్తులను చేయడానికి సహజంగానే స్పందించి పనిచేయడమే ‘ధర్మం’ అని చెప్పారు. రాజు రంతిదేవుని ప్రసిద్ధ ప్రార్థన ఈ ఆదర్శాన్ని అద్భుతంగా వ్యక్తపరుస్తుంది – “నాకు రాజ్యం గానీ, స్వర్గం గానీ, లేదా మోక్షం గానీ ఏదీ వద్దు. బాధలతో సతమతమవుతున్నవారు, వేదనతో కృంగిపోతున్నవారు ఉపశమనం పొందాలన్నదే నా ఏకైక కోరిక.” (కామయే దుఃఖ-తప్తానాం ప్రాణినామ్ ఆర్తి-నాశనమ్.)
స్వాతంత్ర్యం వచ్చిన తర్వాత, భారతదేశ నిర్మాతలు, రాజ్యాంగ రూపకర్తలు దేశంలోని వ్యవస్థలలోకి ఈ ధర్మ భావననే తీసుకువెళ్లారు. లోక్సభలోని అధికారిక ముద్ర పైన “ధర్మ చక్ర ప్రవర్తనాయ” అని లిఖించి ఉంటుంది. రాజ్యసభలో: “సత్యం వద ధర్మం చర” (సత్యాన్ని పలకండి, ధర్మాన్ని ఆచరించండి) అని ఉంటుంది. సుప్రీంకోర్టు నినాదం “యతో ధర్మస్తతో జయః” (ధర్మం ఎక్కడ ఉంటుందో అక్కడ విజయం ఉంటుంది). అలాగే భారతదేశ జాతీయ జెండా మధ్యలో ఉన్న చక్రం స్వయంగా ‘ధర్మచక్రమే’.
భారతదేశంలో, “రాష్ట్రం” అంటే పాశ్చాత్య దేశాలలో ఉండే “నేషన్-స్టేట్” (రాజకీయ దేశం) భావన కాదు. ఇక్కడ, దేశం అంటే సమాజమే. డాక్టర్ రాధాకృష్ణన్ ఆధ్యాత్మికత ఆధారితమైన, సమగ్రమైన, సంపూర్ణమైన ఈ భారతీయ జీవన దృక్పథాన్ని “హిందూ వ్యూ ఆఫ్ లైఫ్” (హిందూ జీవన విధానం)గా అభివర్ణించారు. ఈ పునాదిపై ధర్మానుసారం జీవించడమే హిందుత్వ నిజమైన ఆవిష్కరణ.
భారతదేశం అంతటా నివసించే సమాజం ఒక్కటే; మనమందరం సమానం, అందరూ నావారే. ఈ అవగాహనను, ఈ భావనను ఒక స్వయంసేవకుడు ‘శాఖ’ కార్యకలాపాల ద్వారా, దేశవ్యాప్తంగా ఉన్న తోటి కార్యకర్తలతో కలిసి జీవించడం ద్వారా ఆకళింపు చేసుకుంటాడు. విభజన నాటి భయానక పరిస్థితులు, భూకంపాలు, వరదలు లేదా కరోనా వంటి మహమ్మారి సమయాల్లో స్వయంసేవకులు అందించిన అవిశ్రాంత, హృదయపూర్వక సేవలను సమాజం పదేపదే చూసింది.
సంఘ్ సిద్ధాంతాన్ని వ్యతిరేకించేవారు కూడా దాని స్వయంసేవకుల దేశభక్తి, క్రమశిక్షణ, అంకితభావం, సేవాభావం చూసి ప్రభావితమయ్యారు; వారు తమ ప్రశంసలను తెలియజేయడానికి వెనుకాడలేదు. కాంగ్రెస్ నేతృత్వంలోని యూపీఏ ప్రభుత్వం హయాంలో రూపొందించిన ‘భాగ్ మిల్కా భాగ్’ చిత్రం, దిగ్గజ పరుగు పందెం క్రీడాకారుడు మిల్కా సింగ్ జీవితం ఆధారంగా తెరకెక్కింది.
విభజన తర్వాత, పాకిస్థాన్ నుండి శరణార్థులుగా భారత్కు చేరుకున్న అసంఖ్యాక హిందూ కుటుంబాలలో మిల్కా సింగ్ కుటుంబం కూడా ఒకటని ఈ చిత్రం చూపిస్తుంది. ఈ నిరాశ్రయులైన కుటుంబాల కోసం సంఘ్ స్వయంసేవకులు నిర్వహించిన సహాయక శిబిరాలను ఈ సినిమా మూడు వేర్వేరు సన్నివేశాలలో చిత్రీకరించింది. కాంగ్రెస్ పాలనలో ఉన్నప్పుడు ఒక సినిమాలో ఆర్ఎస్ఎస్ సహాయక చర్యలను చూపించడం నిజంగా ఒక సాహసోపేతమైన చర్య.
ఈ చిత్రీకరణ గురించి నేను ఆ సినిమా దర్శకుడిని ఆసక్తితో అడిగినప్పుడు, ఆయన ఇలా సమాధానమిచ్చారు: “నేను దాదాపు నాలుగేళ్లుగా ఈ సినిమా కోసం పని చేస్తున్నాను. పాకిస్థాన్ నుండి శరణార్థులుగా భారత్కు వచ్చిన వారిలో నేను స్వయంగా ఇంటర్వ్యూ చేసిన ప్రతి ఒక్కరూ, నేను మాట్లాడిన ప్రతి ఒక్కరూ సంఘ్ అందించిన సేవ, సహాయం గురించి తప్పక ప్రస్తావించారు.”
1977లో, ఆంధ్రప్రదేశ్ తీరప్రాంతమైన దివిసీమలో సంభవించిన భయంకరమైన తుఫాను భారీ విధ్వంసాన్ని సృష్టించింది. ఆ సమయంలో సంఘ్ స్వయంసేవకులు చూపిన చొరవ, ధైర్యం, ముఖ్యంగా కుళ్ళిపోయి దుర్వాసన వెదజల్లుతున్న మృతదేహాలకు అంత్యక్రియలు నిర్వహించడం (అలాంటి స్వయంసేవకులను ‘శవ సేన’ అని పిలిచేవారు) ఇప్పటికీ అందరికీ గుర్తుంది. పూర్తిగా ధ్వంసమైన మూలపాలెం గ్రామాన్ని ప్రతి కుటుంబానికి శాశ్వత గృహాలతో పునర్నిర్మించి ‘దీన్దయాళ్పురం’గా పేరు మార్చినప్పుడు, ఆ ప్రారంభోత్సవానికి అప్పటి విదేశాంగ మంత్రి అటల్ బిహారీ వాజ్పేయి, ఆంధ్రప్రదేశ్ ముఖ్యమంత్రి డాక్టర్ చెన్నా రెడ్డి హాజరయ్యారు. వీరిద్దరూ సంఘ్ చేపట్టిన సహాయక చర్యలను ఎంతగానో ప్రశంసించారు.
ఆ సందర్భంలోనే, ప్రముఖ గాంధేయవాద ఆలోచనాపరుడు ప్రభాకర్ రావు ‘ఆర్ఎస్ఎస్’ అనే సంక్షిప్త పదానికి ఒక కొత్త అర్థాన్ని వివరించారు. ఆర్ఎస్ఎస్ అంటే నిజానికి “రెడీ ఫర్ సెల్ఫ్ లెస్ సర్వీస్” (నిస్వార్థ సేవకు సిద్ధం) అని ఆయన పేర్కొన్నారు. మే 2009లో పశ్చిమ బెంగాల్ను ‘ఐలా’ తుఫాను తాకింది, దీనివల్ల 24 పరగణాల జిల్లాలో తీవ్ర నష్టం వాటిల్లింది. స్వయంసేవకులు దాదాపు వెంటనే క్షేత్రస్థాయిలో సహాయక చర్యలకు దిగారు.
ఆ తర్వాత కొద్ది కాలానికే ఒక సంఘ్ శిక్షణా శిబిరం కోసం నేను అక్కడికి వెళ్లాల్సి వచ్చింది. సహాయక చర్యలను పరిశీలించడానికి, నేను మొదట జీపులో, ఆపై పడవలో ప్రయాణించి, చివరగా మోకాళ్ల లోతు బురదలో నడిచి ఆ పని జరుగుతున్న ప్రదేశానికి చేరుకున్నాను. ఆ ప్రాంతంలో ఇంకా ఎవరెవరు సహాయక చర్యలు చేపడుతున్నారని నేను అడిగినప్పుడు, మిగిలిన సంస్థలన్నీ కేవలం ప్రధాన రహదారులకే పరిమితమయ్యాయని, వినాశనం తీవ్రంగా ఉన్న లోపలి ప్రాంతాల్లో మాత్రం కేవలం సంఘ్ స్వయంసేవకులు మాత్రమే ఉన్నారని నాకు తెలిసింది.
2013లో కేదార్నాథ్లో అకస్మాత్తుగా కురిసిన భారీ వర్షం (క్లౌడ్బర్స్ట్) కారణంగా వినాశకరమైన వరదలు సంభవించినప్పుడు, బాధితులకు సహాయం చేయడానికి దేశవ్యాప్తంగా ఉన్న స్వయంసేవకులు ప్రజల నుండి నిధులు సేకరిస్తుండేవారు. ఆ సమయంలో, విదర్భకు చెందిన ఎం.డి. రామ్టెకే రాసిన ఒక ఈమెయిల్ నా దృష్టికి వచ్చింది. అందులో ఆయన ఇలా పేర్కొన్నారు:
“నేను ఆర్ఎస్ఎస్ కు తీవ్ర వ్యతిరేకిని. నేను దృఢమైన అంబేద్కర్ వాదిని, అలాగే డాక్టర్ అంబేద్కర్ తథాగత బుద్ధుని అవతారమని నమ్ముతాను. కానీ నా స్వంత అనుభవం నుండి నేను చెప్పగలను, ఆర్ఎస్ఎస్ వారు ఎంతో నిజాయితీతో సహాయక చర్యలు చేపడతారు. ఆ పని కోసం మీరు వారికి వంద రూపాయలు ఇస్తే, వారు తమ సొంత డబ్బులో మరో పది రూపాయలు కలిపి మొత్తం నూట పది రూపాయలు ఖర్చు చేస్తారు. కాబట్టి నా విన్నపం ఏమిటంటే: ఈ సమయంలో సహాయక నిధుల కోసం సంఘ్ స్వయంసేవకులు మీ వద్దకు వస్తే, వారికి ఉదారంగా సహాయం చేయండి”.
స్వయంసేవకుడు నిస్వార్థమైన, హృదయపూర్వక సేవా భావాన్ని ‘శాఖ’ నుండే అలవర్చుకుంటాడు. ప్రకృతి వైపరీత్యాలు, మానవ కల్పిత విపత్తులు – రెండింటి సందర్భంలోనూ స్వయంసేవకులు సహాయక, పునరావాస పనులను నిర్వహిస్తూనే ఉన్నారు. రాజకీయ శత్రుభావంతో, కాంగ్రెస్ ప్రభుత్వం 1948లో ఒకసారి, 1975లో మరోసారి సంఘ్పై అన్యాయమైన, చట్టవిరుద్ధమైన, ప్రజాస్వామ్య విరుద్ధమైన నిషేధాలను విధించి, ఆ సంస్థను అణచివేయడానికి సర్వవిధాలా ప్రయత్నించింది.
అయినప్పటికీ, ప్రజాస్వామ్యయుత ప్రతిఘటన, దృఢమైన పోరాటం ద్వారా సంఘ్ ప్రతిసారీ నూతన శక్తితో పుంజుకుంది. దాని కార్యకలాపాలు మరింత ఉత్సాహంతో కొనసాగాయి. సంఘ్ వ్యవస్థాపకులు డాక్టర్ కేశవ్ బలిరామ్ హెడ్గేవార్ శతజయంతి ఉత్సవాల సందర్భంగా (1989-90లో), మురికివాడల్లో నివసిస్తున్న ఆర్థికంగా వెనుకబడిన, అణగారిన వర్గాలతో సంఘ్ నిరంతర సంబంధాన్ని ఏర్పరచుకోవడానికి, వారి ప్రాథమిక అవసరాలను తీర్చడానికి సేవా కార్యక్రమాలను చేపట్టడానికి ఒక ‘సేవా విభాగం’ను అభివృద్ధి చేయాలనే ఆలోచన వచ్చింది.
తదనుగుణంగా, 1991లో సంఘ్ పరిధిలో ‘సేవా విభాగం’ ఏర్పాటు జరిగింది. నేడు, అనేక సేవా సంస్థల ద్వారా, సంఘ్ స్వయంసేవకులు విద్య, ఆరోగ్యం, సామాజిక భద్రత, ఆర్థిక స్వయం సమృద్ధి రంగాలలో 1,67,113 సేవా ప్రాజెక్టులను నిర్వహిస్తున్నారు. స్వయంసేవకులు ఇలా చేయగలిగారు. ఇప్పటికీ చేస్తున్నారు, ఎందుకంటే వారి తాత్విక పునాది హిందుత్వపై ఆధారపడి ఉంది.
హిందుత్వ అనేది ఒక “మతం” కాదు. ఇది ఆధ్యాత్మికతపై ఆధారపడిన, సమగ్రమైన, సంపూర్ణమైన జీవన దృక్పథం. ‘ఆత్మీయత’ లేదా ‘మనవారనే భావన’ అనే పునాదితోనే స్వయంసేవకులు ప్రతిఫలాపేక్ష లేకుండా ఈ సేవా కార్యక్రమాలను చేపడతారు. కొందరు దీనిని మిషనరీల “సేవా” కార్యక్రమాలతో పోలుస్తుంటారు. కానీ మిషనరీల సేవ అనేది ప్రాథమికంగా మత మార్పిడి లక్ష్యంతోనే జరుగుతుంది.
ఈ రకమైన “సేవ” భావన అసలు భారతీయమైనది కాదు. మత మార్పిడికి ఒక సాధనంగా క్రైస్తవ మిషనరీలు చేపట్టిన సేవా కార్యక్రమాల వల్ల ఇది ప్రాచుర్యంలోకి వచ్చింది. అటువంటి సందర్భాల్లో సేవ అనేది తరచుగా ద్వితీయ ప్రాధాన్యత కలిగినదిగా, మత మార్పిడే అసలు లక్ష్యంగా ఉండేది. మత మార్పిడికి అవకాశం లేని చోట ఎటువంటి సేవ కూడా అందించారు.
ఒక ఉదాహరణ దీనిని స్పష్టం చేస్తుంది. మణిపూర్లోని మయన్మార్ సరిహద్దు సమీపంలో ‘ఉఖ్రుల్’ అనే గ్రామం ఉంది. అక్కడ జనాభా అంతా క్రైస్తవ మతాన్ని స్వీకరించారు. ఫలితంగా అక్కడ పాఠశాల గానీ, విద్యా సౌకర్యాలు గానీ ఏమాత్రం లేవు. 1971లో ఆర్ఎస్ఎస్ ప్రచారక్ శంకర్ (భయ్యాజీ) కానే అక్కడికి వెళ్ళినప్పుడు, పిల్లలకు చదువుకునే అవకాశం లేకపోవడాన్ని చూసి వారి భవిష్యత్తు పట్ల ఆందోళన చెందారు. ఆయన కొందరు పిల్లలను చదువు కోసం మహారాష్ట్రకు తీసుకువెళ్లడం ప్రారంభించారు.
అయితే, మణిపూర్ నుండి మహారాష్ట్రకు ఒక బిడ్డను అపరిచితుడి సంరక్షణలో పంపడానికి తల్లిదండ్రులు సులభంగా అంగీకరించేవారు కాదు. అందుకే భయ్యాజీ నమ్మకానికి చిహ్నంగా, తనతో పాటు మహారాష్ట్ర నుండి వచ్చిన పన్నెండేళ్ల బాలుడిని ఉఖ్రుల్లోనే వదిలిపెట్టారు. క్రమంగా నమ్మకం పెరిగింది. ప్రతి సంవత్సరం మరికొందరు పిల్లలు చదువుకోవడానికి మహారాష్ట్రకు రావడం మొదలుపెట్టారు. ఇది వారి జీవిత గమనాన్ని మార్చివేసింది. చదువుకోవడానికి వచ్చిన పిల్లలందరూ క్రైస్తవులే.
భయ్యాజీ వారిని హిందూ మతంలోకి మార్చడానికి ఎటువంటి ప్రయత్నం చేయలేదు. వారు క్రైస్తవులుగానే కొనసాగారు. చదువు పూర్తయ్యాక ఆ పిల్లలు ఉఖ్రుల్కు తిరిగి వచ్చి మంచి ఆదాయం పొందడం ప్రారంభించారు. భయ్యాజీ స్ఫూర్తితో, పిల్లలు తమ ఇళ్లను వదిలి వెళ్లాల్సిన అవసరం లేకుండా అక్కడే చదువుకునేలా ఒక పాఠశాలను స్థాపించారు. సమీపంలోని పాఠశాలలకు సాధారణంగా “స్కూల్” లేదా “హై స్కూల్” అని పేర్లు ఉండేవి, కానీ భయ్యాజీ స్ఫూర్తితో స్థాపించిన పాఠశాలకు “ఓఝా శంకర్ విద్యాలయం” అని పేరు పెట్టారు (స్థానిక మాండలికంలో “ఓఝా” అంటే సమాజంలోని పెద్దలకు ఇచ్చే గౌరవప్రదమైన సంబోధన).
ఈ అర్థంలో ‘సేవ’ అనే పదం వాడుకలోకి రాకముందు, అటువంటి పనులన్నీ భారతదేశంలో ‘ధర్మం’ అనే పరిధిలోకి వచ్చేవి. ఇప్పటికీ అలాగే పరిగణిస్తున్నారు. ఇక్కడ ధర్మం అంటే మతం కాదు; ఆంగ్లంలో ‘రెలిజిన్’ అని పిలిచేది మనం ‘ఉపాసన’ లేదా ఆరాధన అని పిలిచే దానికి దగ్గరగా ఉంటుంది. భారతదేశంలో ధర్మం అనేది ఆధ్యాత్మికత బాహ్య రూపం.
భారతీయుల జీవన దృక్పథం ఆధ్యాత్మికతపై ఆధారపడి ఉండటం వల్ల, అది సమగ్రమైనది, సంపూర్ణమైనది. ఇది సమస్త సృష్టి ఆధ్యాత్మికంగా పరస్పరం అనుసంధానించి ఉందని భావిస్తుంది. అందుకే ‘వసుధైవ కుటుంబకం’ (ప్రపంచమే ఒక కుటుంబం) అనే భావన ప్రాచీన కాలం నుండే భారతీయ జీవనంలో భాగంగా ఉంది. ‘నేను’ అనే భావన తగ్గినప్పుడు, జ్ఞాననేత్రం తెరుచుకున్నప్పుడు, ‘మనం’ అనే పరిధి సహజంగానే విస్తరిస్తుంది. అప్పటివరకు పరాయివారిగా అనిపించిన వారు కూడా మనవారిగా అనిపించడం మొదలవుతుంది.
ఆ ఆత్మీయత భావన నుండే వారి కోసం ఏదైనా చేయాలనే ప్రేరణ కలుగుతుంది. సమాజం పట్ల ఉన్న ఆత్మీయతతో ఇవ్వడం, సమాజానికి తిరిగి ఏదైనా సమర్పించడం – ఇదే నిజమైన ధర్మం. స్వామి వివేకానందుని ఐరిష్ శిష్యురాలైన సిస్టర్ నివేదిత ఒక విషయాన్ని గమనించారు: ప్రజలు తమ శ్రమ ఫలితాలను పూర్తిగా తమ దగ్గరే ఉంచుకోకుండా సమాజానికి తిరిగి ఇచ్చే సమాజంలో, ఆ సమకూరిన సంపదతో సమాజం అభివృద్ధి చెందుతుంది. అందులోని ప్రతి సభ్యుడు కూడా సంపన్నమవుతాడు. ఇదే ధర్మం.
ధర్మం ఎటువంటి వివక్ష చూపదు
ధర్మం ఎటువంటి వివక్ష చూపదు. అది అందరినీ కలుపుతుంది, బంధిస్తుంది, ఏకం చేస్తుంది. ఈ సామాజిక సంపదను పెంపొందించే ప్రతి చర్య ధర్మమే. మతం ధర్మం కాదు; అది ఉపాసన. ఉపాసన ఆచరణ ‘నేను’ అనే భావనను తగ్గించి ‘మనం’ అనే భావనను విస్తృతం చేయడంలో సహాయపడుతుంది, తద్వారా ధర్మ ఆచరణకు తోడ్పడుతుంది; కానీ ఉపాసన స్వయంగా ధర్మం కాదు.
భారతీయ చింతన భౌతిక శ్రేయస్సు, మోక్షం సాధనకు సమాన ప్రాధాన్యతనిస్తుంది. అందుకే ధర్మాన్ని “యతోభ్యుదయ నిశ్రేయస సిద్ధిః స ధర్మః” అని నిర్వచించారు – అంటే ఏది అభ్యుదయం, మోక్షం- రెండింటికీ దారితీస్తుందో అదే ధర్మం. ఉత్పత్తిలో సమృద్ధి, పంపిణీలో సమానత్వం, వినియోగంలో సంయమనం అనేవి ప్రవర్తనకు మార్గదర్శక సూత్రాలుగా పరిగణిస్తాము. పరిమిత వినియోగం తర్వాత మిగిలిపోయిన మిగులును, సమాజ శ్రేయస్సు కోసం,
మనం కూడా ఆ సమూహానికి చెందినవారమనే భావనతో అందించడమే ధర్మం. ఇదే సామాజిక మూలధనాన్ని నిర్మిస్తుంది. రవీంద్రనాథ్ టాగోర్ ఈ విషయాన్ని ఎంతో గుర్తుండిపోయేలా చెప్పారు: సమాజానికి ఇవ్వడమే దానం; సమాజానికి తిరిగి ఇవ్వడమే ధర్మం. భారత్ శతాబ్దాలుగా ఈ సంప్రదాయాన్ని పాటిస్తోంది. యాత్రికుల కోసం నిర్మించిన విశ్రాంతి స్థలాన్ని ధర్మశాల అంటారు. ధర్మదయ వైద్యశాల ఎలాంటి వివక్ష లేకుండా అందరికీ వైద్య సంరక్షణను అందిస్తుంది.
పూర్వ కాలంలో, రోడ్లు నిర్మించడం, నీడ కోసం చెట్లు నాటడం, నీటి కోసం బావులు లేదా మెట్ల బావులు తవ్వడం, పుణ్యక్షేత్రాల వద్ద నదులపై ఘాట్లు నిర్మించడం వంటివన్నీ ధర్మకార్యాలుగా పరిగణించేవారు. రెండవ ప్రపంచ యుద్ధ సమయంలో, రష్యా పోలాండ్పై దాడి చేసినప్పుడు, 675 మంది మహిళలు, పిల్లలు ఒక ఓడలో ప్రాణభయంతో పారిపోయారు. దేశాలన్నీ వారికి ఆశ్రయం ఇవ్వడానికి నిరాకరించాయి.
బ్రిటిష్ పాలనలో ఉన్న ముంబైలో కూడా, వారు క్రైస్తవులైనప్పటికీ, దిగడానికి అనుమతి నిరాకరించారు. ఈ విషయం జామ్నగర్ (గుజరాత్) మహారాజుకు తెలియగానే, ఆయన వారందరినీ తన సొంత సంస్థానానికి తీసుకువస్తానని ముందుకొచ్చి, వారిని ముంబైలో తీరానికి రానివ్వమని బ్రిటిష్ పరిపాలనను అభ్యర్థించారు. అయినా బ్రిటిష్ వారు నిరాకరించారు. చివరికి, జామ్నగర్ మహారాజు వారిని సముద్ర మార్గం ద్వారా నేరుగా జామ్నగర్కు రప్పించి, సమీపంలోని బాలాచాడిలో వారందరికీ వసతి ఏర్పాటు చేశారు.
అంతేకాకుండా, వారి ఆహారాన్ని వండటానికి గోవా నుండి ఏడుగురు వంటవారిని కూడా రప్పించారు (వారి సొంత ఆహారపు అలవాట్లను వదులుకోమని గానీ, వారిపై శాకాహారాన్ని రుద్దమని గానీ అడగలేదు). బ్రిటిష్ పరిపాలన మరింత జోక్యం చేసుకోకుండా ఉండేందుకు, మహారాజు 675 దత్తత పత్రాలపై సంతకం చేశారు. అందులో ప్రతి స్త్రీని తన కుమార్తెగా, ప్రతి బాలుడిని తన కుమారుడిగా పరిగణిస్తూ, “మీరు నా కుమారులు, నా కుమార్తెలు; మీకు ఇష్టమైతే ఇక్కడే ఉండండి” అని వారితో చెప్పారు.
యుద్ధం తర్వాత పోలాండ్కు తిరిగి వెళ్లే ముందు వారు దాదాపు తొమ్మిదేళ్లపాటు జామ్నగర్లోనే ఉన్నారు. జామ్నగర్ మహారాజు పట్ల కృతజ్ఞతగా, పోలాండ్ రాజధానిలోని ఒక చౌరస్తాకు తర్వాత “గుడ్ మహారాజా స్క్వేర్” అని పేరు పెట్టారు. 1996 నవంబర్ 12వ తేదీ రాత్రి, హర్యానాలోని చర్ఖీ దాద్రీ సమీపంలో, సౌదీ అరేబియా, కజఖ్ విమానాలు గాలిలో ఢీకొని కూలిపోయాయి. ఆ రెండు విమానాల్లోని 351 మంది ప్రయాణికులలో, 300 మంది ముస్లింలు, 12 మంది క్రైస్తవులు ఉన్నారు.
ప్రమాదం జరిగిన కొద్ది సేపటికే, జిల్లా సంఘచాలక్ జిత్రామ్ జీ, ఇతర స్వయంసేవకులు, డాక్టర్ హెడ్గేవార్ ఆసుపత్రికి చెందిన వైద్యులతో కలిసి ఘటనా స్థలానికి చేరుకున్నారు. చీకటిలోనూ శ్రమిస్తూ, వారు పెట్రోమాక్స్ లైట్లు, జనరేటర్లను ఏర్పాటు చేసి, మృతదేహాలన్నింటినీ ఎటువంటి ఆలస్యం లేకుండా భివానీలోని ఆసుపత్రికి తరలించారు.
ఈ వార్త తెలిసిన వెంటనే, ఉదయానికల్లా బాధితుల కుటుంబ సభ్యులు, పోలీసులు, పాత్రికేయులు అక్కడికి చేరుకోవడం ప్రారంభించారు; అనంతరం మృతదేహాలను వారి కుటుంబాలకు అప్పగించారు. కుటుంబ సభ్యులెవరూ లభించని పక్షంలో, మరణించిన వారిలో ఉన్న 76 మంది ముస్లింలు, ముగ్గురు క్రైస్తవులకు, స్థానిక మౌల్వీ, ముంబై నుండి వచ్చిన కొందరు వ్యక్తుల సహకారంతో వారి వారి మత సంప్రదాయాల ప్రకారం అంత్యక్రియలు నిర్వహించారు.
మూడు రోజుల తర్వాత, నవంబర్ 15న, దాద్రీలోని మసీదులో జరిగిన కృతజ్ఞతా సభలో జిల్లా సంఘచాలక్ జిత్రామ్ జీని సత్కరించారు. చాలా వార్తాపత్రికలు “మసీదులో కాకీ నిక్కరు, కాషాయ కండువాకు సన్మానం” అనే శీర్షికతో ఈ వార్తను ప్రచురించాయి. ఇది కూడా స్వయంసేవకుల ద్వారా ధర్మం వ్యక్తమైన సందర్భమే.
జామ్నగర్ మహారాజు చేసిన పని స్వచ్ఛమైన ధర్మం నుండి ఉద్భవించింది; మణిపూర్లో పిల్లలకు విద్యను అందించడానికి భయ్యాజీ కానే చేపట్టిన చొరవ కూడా అటువంటిదే. ప్రతి సందర్భంలోనూ, వారికున్న ఆధ్యాత్మిక దృక్పథమే వారిని ఇతరులతో సహజంగా మమేకమయ్యేలా, వారి బాధలను అర్థం చేసుకునేలా, ఎక్కడ వీలైతే అక్కడ ఎటువంటి వివక్ష లేకుండా ఆ బాధను తొలగించేలా ప్రేరేపించింది. ఇదే నిజమైన ధర్మం.
దీనిని ఇలా క్లుప్తంగా చెప్పవచ్చు: వ్యక్తి ధర్మప్రవణుడిగా (ధర్మం పట్ల ఆసక్తి కలిగినవాడిగా) మారాలి . సమాజం ధర్మాధిష్ఠితంగా (ధర్మం పునాదిగా) ఉండాలి—అంతేగానీ ధర్మం పట్ల ఉదాసీనంగా ఉండే ‘ధర్మ-నిరపేక్ష’ (లౌకిక) స్థితిలో ఉండకూడదు—అన్నదే సంఘం లక్ష్యం. అటువంటి సమాజాన్ని నిర్మించడమే దేశం (రాష్ట్ర) హిందూమయంగా మారడం అంటే. సేవా కార్యక్రమాల విషయానికి వస్తే, సేవను ధర్మంగా నిర్వహించడమే భారతీయ సంప్రదాయం. స్వామి వివేకానంద దీనిని ‘శివ భావంతో జీవ సేవ’ (జీవుడిలో శివుడిని చూస్తూ సేవ చేయడం) అని పేర్కొన్నారు. అంటే మనిషికి సేవ చేయడం అంటే దేవుడిని ఆరాధించడమే.
More Stories
హమీద్ అన్సారీ `హిందూ మితవాద మతతత్వం’ వాఖ్యల దుమారం
టీ20 క్రికెట్ చరిత్రలో అత్యధిక పరుగులతో స్మృతి మందాన సంచలనం
ప్రధాని మోదీని ఎగతాళి చేస్తూ రాహుల్ ప్రదర్శన.. మండిపడ్డ బిజెపి