డబ్బుకోసం పనిచేసే సోషల్ మీడియా ఇన్‌ఫ్లుయెన్సర్లు జర్నలిస్టులా?

కె. ఎ. బదరీనాథ్

‘న్యూస్ ఐనా టుడే’ అనే సోషల్ మీడియా హ్యాండిల్ కలిగిన నదీమ్ అహ్మద్ అమీన్ అనే వ్యక్తి, అసిస్టెంట్ కమిషనర్ ఆఫ్ పోలీస్ వివేక్ భగత్ లైంగిక ప్రవర్తనకు పాల్పడినట్లు చిత్రీకరిస్తూ ఒక నకిలీ, కల్పిత వీడియోను ప్రచారం చేశాడు. ప్రధాన ఎన్నికల కమిషనర్‌కు వ్యతిరేకంగా అక్టోబర్ 3న జరిగిన ఎన్‌ఎస్‌యూఐ నిరసనను కవర్ చేస్తున్నామని చెప్పుకుంటున్న మరో ముగ్గురు మహిళలు, ఢిల్లీ పోలీసు సిబ్బంది దుష్ప్రవర్తనకు పాల్పడ్డారని ఆరోపించారు.

మరోవైపు, ఈ నిరసనలలో నిజమైన జర్నలిస్టులుగా నటిస్తున్న తాగుబోతులు, అసాంఘిక వ్యక్తుల నుండి తాము వేధింపులకు గురవుతున్నామని మహిళా పోలీస్ కానిస్టేబుళ్లు, అధికారులు ఫిర్యాదు చేశారు. జాతీయ రాజధాని నడిబొడ్డున జరిగిన ఈ ఇటీవలి సంఘటనలు, అలాగే రాష్ట్రాల నుండి, ఇతర ప్రాంతాల నుండి వెలువడుతున్న ఇలాంటి అనేక నివేదికలు ఒక పెద్ద సమస్యను సూచిస్తున్నాయి.

జర్నలిస్ట్ ఎవరు? లేదా, వార్తా ప్రతినిధి ఎవరు? భారతదేశం అంతటా వీధుల్లో తిరిగే ప్రతి ఒక్కరినీ వార్తలు, అభిప్రాయాలు అందించే లేదా సంపాదకీయాలు రాసే మీడియా ప్రతినిధిగా పేర్కొనవచ్చా? ఇంటర్నెట్‌లో శీఘ్రంగా శోధించగా, భారతదేశం నుండి సుమారు 10 కోట్ల మంది డిజిటల్ క్రియేటర్లు పనిచేస్తున్నారని తెలుస్తోంది. వీరిలో, వ్యవస్థీకృత కంటెంట్ క్రియేటర్లు 4 నుండి 45 లక్షల మధ్య ఉన్నట్లు నివేదించబడింది.

హైదరాబాద్‌కు చెందిన ఇండియన్ స్కూల్ ఆఫ్ బిజినెస్ వారి జూలై 2026 నివేదిక ప్రకారం, ఈ క్రియేటర్ల సంఖ్య 42 లక్షలుగా ఉంది. ఇప్పుడు, అసలు ప్రశ్న ఏమిటంటే, జంతర్ మంతర్ వద్ద బొద్దింకల నిరసనలు, యూత్ కాంగ్రెస్, ఆమ్ ఆద్మీ పార్టీ లేదా వామపక్ష ప్రదర్శనల వద్ద గుమిగూడిన ఈ క్రియేటర్లందరూ జర్నలిస్టులుగా పరిగణించబడాలా? లేక వారిలో ఒక చిన్న భాగం మాత్రమేనా?

కేంద్ర, రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలచే గుర్తింపు పొందినా, పొందకపోయినా; నగర, జిల్లా అధికారులచే గుర్తించబడినా, గుర్తించబడకపోయినా, నిరసనకారులలో ప్రధాన భాగంగా వీడియోలు, రీల్స్ తయారుచేసే ఈ క్రియేటర్లలో చాలామంది తమను తాము జర్నలిస్టులుగా చెప్పుకుంటున్నారు. వారిలో చాలామంది ప్రసిద్ధ మీడియా సంస్థలలో భాగం కాకపోవచ్చు. చాలావరకు ఏకసభ్య సంస్థలుగా ఉంటూ, మైక్రోఫోన్లు, మొబైల్ ఫోన్లతో తిరుగుతూ వీడియోలు, రీల్స్ తయారుచేసే వ్యాపారాన్ని జోరుగా సాగిస్తుంటారు.

లాబీలు, రాజకీయ పార్టీలు, కార్పొరేట్‌ల ఆదేశాల మేరకు పనిచేస్తుంటారు.

ఈ క్రియేటర్లలో చాలా మంది తమ సొంత సోషల్ మీడియా పేజీలను కలిగి ఉన్న, డబ్బు తీసుకునే ఇన్‌ఫ్లుయెన్సర్లు. వీరు సామాజికంగా వినాశకరమైన ప్రభావాన్ని చూపే సున్నితమైన, విషపూరితమైన, భావోద్వేగపూరితమైన కంటెంట్‌ను ప్రచారం చేయడానికి, చాలా తక్కువ నుండి భారీ మొత్తాలకు నియమించినవారు. వీరు లాబీలు, రాజకీయ పార్టీలు, కార్పొరేట్‌ల ఆదేశాల మేరకు పనిచేస్తుంటారు.

మరి, డబ్బు తీసుకుని పనిచేసే ఈ సోషల్ మీడియా ఇన్‌ఫ్లుయెన్సర్లను మనం జర్నలిస్టులు అని పిలవాలా? ఇటీవల ముంబైలో జరిగిన ‘బొద్దింక జనతా పార్టీ’ నిరసనలు, అంతకుముందు ఢిల్లీలో జరిగినవి, అలాగే రాజస్థాన్ వంటి రాష్ట్రాల్లో పాఠశాలల నేపథ్యంలో జరిగిన ప్రచారాలు వంటివి ఈ క్రియేటర్ల వల్లే ఎక్కువగా ఆన్‌లైన్‌లో వీక్షించారు లేదా నెట్‌లో వైరల్ అయ్యాయి.

డబ్బు తీసుకుని పనిచేసే ఈ క్రియేటర్లను మీడియా నిపుణులుగా గుర్తించాలా? వారికి ఎవరు డబ్బు చెల్లించారు? ఎంత చెల్లించారు? వారి అసలు ఉద్దేశ్యం ఏమిటి? అనేది సమాధానం లేని ప్రశ్న. విద్యాశాఖ మంత్రి ధర్మేంద్ర ప్రధాన్ రాజీనామాకు దారితీసిన సీజేపీ జంతర్ మంతర్ నిరసనల సమయంలో, ఫేస్‌బుక్, ఇన్‌స్టా లేదా లింక్‌డిన్‌లలోని కథనాలు ట్రెండింగ్‌లో టాప్ టెన్‌లో నిలిచాయి.

ఈ క్రియేటర్లలో కొందరు తమ హ్యాండిల్స్‌లో పదివేల మంది ఫాలోవర్లను సంపాదించుకుని తక్షణమే ప్రసిద్ధి చెందారు. ఇటీవల ఎన్నికల సంఘానికి, నీట్ పరీక్షలకు వ్యతిరేకంగా జరిగిన అనేక ప్రదర్శనలలో లేదా మహిళల భద్రతపై ఢిల్లీ విశ్వవిద్యాలయంలో విద్యార్థులు చేసిన నిరసనలలో పాల్గొన్న పెద్ద సంఖ్యలో రాజకీయ కార్యకర్తలు లేదా నిరసనకారులు, తాము జర్నలిస్టులు, నిరసనకారులు, ఉద్యమకారులమని చెప్పుకుంటున్నారు.

అన్నీ కలిపి ఒకే వ్యక్తిగా. ప్రభుత్వ వ్యతిరేక కార్యకర్తలు చాలామంది తరచుగా వీధుల్లోకి వచ్చి, కెమెరాలు, మైకులు, వీడియో పరికరాలతో జర్నలిస్టులుగా నటిస్తుంటారు. అయితే, అనేక పెద్ద మీడియా సంస్థలు అటువంటి పరికరాలను కూడా భరించలేకపోవచ్చు. అలాగే, తీవ్రమైన సైద్ధాంతిక ధోరణులు కలిగిన కొందరు నిశ్శబ్ద కార్యకర్తలు కూడా చవకైన కాలర్ మైకులు, మొబైల్ ఫోన్ రికార్డర్లతో మీడియా వ్యక్తులుగా వ్యవహరిస్తున్నారు.

వాణిజ్య ఒప్పందాలతో కంటెంట్ సృష్టికర్తలు

ఇటీవలి కాలంలో నిరసన ప్రదేశాలకు వచ్చిన చాలామంది కంటెంట్ సృష్టికర్తలు, ప్రచారం చేయాల్సిన కథనం, సహజమైన, అసంహజమైన వీక్షణల సంఖ్యపై నిర్దిష్టమైన సూచనలతో పూర్తి వాణిజ్య ఒప్పందాలను కుదుర్చుకుని ఉంటారు. అంతేకాకుండా, ఈ ‘స్వేచ్ఛాయుత, స్వతంత్ర’ జర్నలిస్టులు నిరసనలలో పాల్గొంటూ, ఏకపక్షంగా, ఆత్మాశ్రయంగా వార్తలు అందిస్తుంటారు. నిరసనకారులుగా ఉంటూనే రాజకీయ ఆశావహులు జర్నలిస్టులుగా మారిన కథలు కూడా ఉన్నాయి.

భారత రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 19 (1) (ఎ) ప్రకారం, ప్రాథమిక హక్కులలో భాగంగా వార్తా విలేకరుల వృత్తికి సంబంధించిన అంతర్లీన హక్కులు హామీ ఇచ్చారు. ఈ నిబంధన కింద సమాచారాన్ని స్వీకరించే, దానిని విశ్లేషించే, పంపిణీ చేసే హక్కుకు హామీ ఇచ్చారు. వార్తా సేకరణ ఉద్దేశపూర్వకంగా లేదా అనుకోకుండా ఒక వ్యక్తి, సంస్థ లేదా సంఘం ప్రతిష్టపై దాడి చేసినప్పుడు ఈ స్వేచ్ఛ ముగుస్తుంది.

భారత శిక్షా స్మృతి, 1860లోని సెక్షన్ 499, మీడియా వ్యక్తులు టెక్స్ట్, విజువల్స్, కార్టూన్ లేదా ఏ ఇతర రూపంలోనైనా ప్రతిష్టకు హాని కలిగించడాన్ని లేదా తప్పుడు సమాచారాన్ని వ్యాప్తి చేయడాన్ని నిషేధిస్తుంది. ఐపీసీ 1860 స్థానంలో వచ్చిన భారతీయ న్యాయ సంహిత 2023లో ఈ నిబంధనలలో చాలా వరకు యథాతథంగా ఉంచారు.

ఒకరిపై వేషధారణ ఆరోపణ, రెండోది పాత్రికేయులకు సంబంధించిన నిబంధనలను ఉల్లంఘించినందుకు. తాము పాత్రికేయులమని చెప్పుకుంటున్న నదీమ్ అహ్మద్ అమీన్, ముగ్గురు మహిళా నిరసనకారులను భారతీయ న్యాయ సంహిత 2023లోని సంబంధిత నిబంధనల కింద విచారించకూడదా?

మీడియా సంస్థల కోసం వార్తలు అందించాలనుకునే పూర్తికాలపు వృత్తిపరమైన జర్నలిస్టులు గుర్తింపు సంక్షోభాన్ని ఎదుర్కొంటున్నారు. ఒక నిర్దిష్ట అజెండాతో డబ్బు తీసుకుని కంటెంట్ సృష్టించేవారికి, భావోద్వేగాలు, అనుబంధాలు లేకుండా నిష్పక్షపాతంగా వార్తలు అందించాలనుకునే జర్నలిస్టులకు మధ్య ఉన్న గీత మసకబారుతోంది. ధృవీకరణ నైతిక నియమాలు కూడా వృత్తిపరమైన జర్నలిస్టులపై భారం మోపుతున్నాయి.

మరోవైపు, కార్యకర్తలు, ఆందోళనకారులు, కంటెంట్ సృష్టికర్తలు, రీల్, వీడియో లేదా కంటెంట్‌కు ఎవరు డబ్బు చెల్లిస్తున్నారనే దానిపై ఆధారపడి, వాస్తవాలను తేలికగా తీసుకుంటూ, ఆత్మాశ్రయంగా, దూషణాత్మకంగా, విభజనకరంగా, అజెండా ఆధారితంగా మారుతున్నారు. ప్రచార బృందాలు, ప్రభుత్వేతర సంస్థల ప్రతినిధుల నుండి డబ్బు తీసుకునే ఇన్‌ఫ్లుయెన్సర్‌ల వరకు, భావజాల కార్యకర్తల వరకు పెద్ద ఎత్తున జర్నలిస్టులుగా నటిస్తున్నారు.

డబ్బు తీసుకునే ఇన్‌ఫ్లుయెన్సర్‌లను సామాజిక లక్ష్యంతో పనిచేసే జర్నలిస్టులతో పోల్చలేము

డిజిటల్ అంతరాయం, ఈ నకిలీ వేషధారణతో కలిసి, ప్రపంచవ్యాప్తంగా వృత్తిపరమైన మీడియా సిబ్బందికి గుర్తింపు సంక్షోభాన్ని మరింత తీవ్రతరం చేసింది. పౌర జర్నలిస్ట్ అనేది భారతదేశంలో స్వాతంత్ర్య ఉద్యమానికి ముందు, సమయంలో, తర్వాత సామాజిక బాధ్యత, విముక్తిగా పరిణామం చెందిన ఒక భావన. నేటి డబ్బు తీసుకునే ఇన్‌ఫ్లుయెన్సర్‌లను, ఒక గొప్ప ఆశయం కోసం సామాజిక లక్ష్యంతో పనిచేసే పౌర జర్నలిస్టులతో ఎప్పటికీ పోల్చలేము.

ఒక తీవ్రవాద ఇస్లామిస్ట్ వార్తా విలేకరిగా నటించలేడు. ఒక రాజకీయ కార్యకర్తను గానీ, డబ్బు తీసుకుని ప్రచారం చేసే వ్యక్తిని గానీ, మినహాయింపుతో కూడిన పాత్రికేయుడిగా పరిగణించకూడదు. ప్రజాస్వామ్య స్ఫూర్తి లేదా వ్యవస్థలను విశ్వసించని ఒక భావజాల వామపక్ష తీవ్రవాది, మీడియా ప్రతినిధిగా ఉంటూ తప్పుడు వాదనలు చేయలేడు. ఒక తేడాను గుర్తించాల్సి ఉంది. పాత్రికేయ నైతిక విలువలు, నిష్పాక్షికతను నిలబెట్టడానికి సులభమైన ప్రత్యామ్నాయం బహుశా మరొకటి ఉండకపోవచ్చు!

(రచయిత ఒక సీనియర్ పాత్రికేయుడు, న్యూఢిల్లీ కేంద్రంగా పనిచేస్తున్న ఉభయపక్ష మేధోమథన సంస్థ ‘సెంటర్ ఫర్ ఇంటిగ్రేటెడ్ అండ్ హోలిస్టిక్ స్టడీస్’ ముఖ్య కార్యనిర్వహణాధికారి & డైరెక్టర్)