ఆలయ పవిత్రత, ప్రభుత్వ నియంత్రణ, ఆలయాల విముక్తి!

భారతదేశ వ్యాప్తంగా వేలాది పుణ్యక్షేత్రాలలో పునరావృతమవుతున్న ఈ నిశ్శబ్ద అంతరమే, హిందూ దేవాలయాల ప్రభుత్వ నిర్వహణపై కొనసాగుతున్న చర్చకు అసలైన మూలకారణం. మైనారిటీ మతాలకు ఉన్న పరిపాలనా స్వయంప్రతిపత్తిని ఉదహరిస్తూ, మతపరమైన క్షేత్రాలను నిర్వహించడంలో ఒక లౌకిక ప్రభుత్వానికి ఎలాంటి పాత్ర ఉండకూడదని “ఫ్రీ హిందూ టెంపుల్స్” (హిందూ దేవాలయాల విముక్తి) ఉద్యమం వాదిస్తోంది. మరోవైపు, అవినీతిని అరికట్టడానికి, ప్రజా జవాబుదారీతనాన్ని నిర్ధారించడానికి,సామాజిక న్యాయంపై రాజ్యాంగ ఆదేశాలను సమర్థవంతంగా అమలు చేయడానికి ప్రభుత్వ జోక్యం చారిత్రక, చట్టబద్ధమైన ఆవశ్యకత అని ప్రభుత్వ పర్యవేక్షణను సమర్థించేవారు వాదిస్తున్నారు.

రెండు వైపులా కొంత సత్యం ఉంది. కానీ రెండు పక్షాలు తీవ్రంగా వాదించుకుంటున్నప్పుడు, ఎదుటి పక్షం వాదనలోని న్యాయాన్ని విస్మరిస్తుంటాయి. ఇది కేవలం విశ్వాసానికి, లౌకికత్వానికి మధ్య జరుగుతున్న సాధారణ చర్చ కాదు. ఇది చరిత్ర, రాజ్యాంగ రూపకల్పన, న్యాయవ్యవస్థ సమతౌల్యం , ఒకే సమయంలో పవిత్రమైనవి, సంపన్నమైనవి, ప్రజల పరమైనవి అయిన సంస్థలకు ఎలాంటి జవాబుదారీతనం అవసరమనే అంశాల చుట్టూ తిరిగే విస్తృతమైన చర్చ.

1. చారిత్ర, చట్టబద్ధమైన నేపథ్యం: రాజ్యం నిర్వాహకుడిగా ఎలా మారింది?

ప్రభుత్వ పర్యవేక్షణ వ్యవస్థ స్వతంత్ర భారతదేశంతో ప్రారంభం కాలేదు. ఇది వలస పాలనా కాలంలోనే మొదలైంది. మతపరమైన దేవాదాయాలను పర్యవేక్షించడానికి బ్రిటిష్ వారు 1817లో ‘మద్రాస్ రెగ్యులేషన్ VII’ను అమలు చేశారు. అయితే, “అన్యమతస్థుల” సంస్థల ప్రత్యక్ష పరిపాలనపై స్వదేశీ క్రిస్టియన్ మిషనరీల నుండి వ్యతిరేకత రావడంతో, వలస ప్రభుత్వం 1863లో ‘రిలిజియస్ ఎండోమెంట్స్ యాక్ట్’ను తీసుకువచ్చి, ప్రత్యక్ష నియంత్రణను స్థానిక కమిటీలకు అప్పగించింది.

ఆ ప్రయోగం విఫలమైంది. నిధుల దుర్వినియోగం, నిర్వహణ లోపాలపై విస్తృతంగా వచ్చిన ఆరోపణల కారణంగా 1927లో ‘మద్రాస్ హిందూ రిలిజియస్ ఎండోమెంట్స్ యాక్ట్’ అమల్లోకి వచ్చింది. ఇది ఆలయ ఆస్తులను పర్యవేక్షించడానికి ఒక చట్టబద్ధమైన ప్రభుత్వ బోర్డును ఏర్పాటు చేసింది. స్వాతంత్ర్యం వచ్చిన తర్వాత, ప్రత్యేకించి దక్షిణ భారతదేశంలోని పలు రాష్ట్రాలు ఈ విధానాన్ని ప్రత్యేక శాఖలుగా వ్యవస్థీకరించాయి:

ఆంధ్రప్రదేశ్: ‘ఆంధ్రప్రదేశ్ ఛారిటబుల్ అండ్ హిందూ రిలిజియస్ ఇన్‌స్టిట్యూషన్స్ అండ్ ఎండోమెంట్స్ యాక్ట్, 1987 (1987 చట్టం 30)’ కింద ఇది నడుస్తుంది. బహిరంగ ఆలయాలు, వాటి స్థిరాస్తులు, వంశపారంపర్యేతర ధర్మకర్తల మండళ్ల నియామకంపై రాష్ట్ర దేవాదాయ శాఖకు ఈ చట్టం విస్తృత పరిపాలనా అధికారాలను కట్టబెట్టింది.

తెలంగాణ: ‘తెలంగాణ ఛారిటబుల్ అండ్ హిందూ రిలిజియస్ ఇన్‌స్టిట్యూషన్స్ అండ్ ఎండోమెంట్స్ యాక్ట్’ ద్వారా ఈ వ్యవస్థను కొనసాగిస్తూ, ఆధునీకరించింది. యాదగిరిగుట్ట, భద్రాచలం వంటి ప్రధాన ఆలయాలపై చట్టబద్ధమైన పర్యవేక్షణను కొనసాగిస్తోంది.

తమిళనాడు: ‘తమిళనాడు హిందూ రిలిజియస్ అండ్ ఛారిటబుల్ ఎండోమెంట్స్ యాక్ట్, 1959’ ప్రకారం క్రమబద్ధీకరించారు. ఇది వేలాది ఆలయాలపై ప్రభుత్వం నియమించిన కార్యనిర్వహణాధికారులకు ప్రత్యక్ష కార్యనిర్వాహక, ఆర్థిక పర్యవేక్షణ అధికారాలను కల్పిస్తుంది.

ఈ చట్టాల కింద రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలు సివిల్ సర్వెంట్లు, కమిషనర్లు, కార్యనిర్వహణాధికారులను నియమిస్తాయి. వారికి పూజా సమయాలు, ఆలయ ఖజానా మరియు స్థిరాస్తులపై విస్తృత విచక్షణాధికారాలు ఉంటాయి. ఇక్కడ మనం గ్రహించాల్సిన కీలక అంశం ఏమిటంటే: ఇది కేవలం అప్పుడప్పుడు చేసే పర్యవేక్షణ మాత్రమే కాదు. అనేక రాష్ట్రాలలో, ఇది రోజువారీ కార్యనిర్వాహక నియంత్రణగా మారింది.

2. రాజ్యాంగపరమైన విభజన రేఖ: స్వయంప్రతిపత్తి/నియంత్రణ

మత శాఖలకు/సంప్రదాయాలకు ప్రసాదించిన సంస్థాగత స్వేచ్ఛకు, లౌకిక వ్యవహారాలపై రాజ్యానికి ఉండే నియంత్రణ అధికారాలకు మధ్య తలెత్తే ఘర్షణే ఈ రాజ్యాంగ చర్చకు కేంద్ర బిందువు. ఆర్టికల్ 26(బి) ప్రకారం, ప్రతి మత శాఖకు మతపరమైన విషయాలలో తన స్వంత వ్యవహారాలను నిర్వహించుకునే హక్కు ఉంది. అయితే, ఇది ఆర్టికల్ 25(2) ద్వారా ప్రత్యక్షంగా పరిమితం చేయబడింది. మతంతో ముడిపడి ఉన్న లౌకిక కార్యకలాపాలను నియంత్రించేందుకు, సాంఘిక సంక్షేమ చర్యలను చేపట్టేందుకు చట్టాలు చేసే అధికారాన్ని ఈ అధికరణ ప్రభుత్వానికి కల్పిస్తుంది.

స్వయంప్రతిపత్తికి అనుకూల వాదన

ఆలయ స్వయంప్రతిపత్తిని సమర్థించేవారు రాజ్యాంగ నిర్మాణాత్మక అసమతుల్యతను ఎత్తి చూపుతారు. ఆర్టికల్ 26 మత శాఖలకు తమ స్వంత మతపరమైన వ్యవహారాలను నిర్వహించుకునే హక్కును కల్పిస్తుండగా, ఆర్టికల్స్ 29, 30 మతపరమైన, భాషా మైనారిటీలకు విద్యా, ధార్మిక సంస్థలను స్థాపించి, నిర్వహించుకోవడానికి స్పష్టమైన రక్షణలను అందిస్తున్నాయి.

ఇక్కడ మనం కచ్చితమైన స్పష్టతతో ఉండాలి. ఎందుకంటే ప్రజా చర్చలు తరచుగా తప్పుదారి పట్టేది ఇక్కడే. మైనారిటీ సంస్థలు పూర్తిగా స్వేచ్ఛగా ఉన్నాయని, హిందూ దేవాలయాలు మాత్రమే పూర్తిగా నియంత్రణలో ఉన్నాయని భావించడం సరికాదు. ఉదాహరణకు, వక్ఫ్ బోర్డులు కూడా ‘వక్ఫ్ చట్టం’ కింద పార్లమెంటు సృష్టించిన చట్టబద్ధమైన సంస్థలే. వాటి నియామకాలు, పర్యవేక్షణలో రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలకు గణనీయమైన ప్రమేయం ఉంటుంది. చర్చిలు, ఇతర ట్రస్టులు ట్రస్ట్ చట్టం ద్వారా, అనేక రాష్ట్రాలలో ఛారిటీ కమిషనర్ల ద్వారా నియంత్రించబడుతున్నాయి.

అయితే అసలైన అసమతుల్యత వేరేగా, మరింత నిర్దిష్టంగా ఉంది: పూజా విధానాలు, నియామకాలు, ఆర్థిక వ్యవహారాలు, భూములపై రోజువారీ కార్యనిర్వాహక నియంత్రణ కలిగిన ఒక ప్రత్యేక ప్రభుత్వ శాఖ పరిధిలో ఉన్నవి హిందూ దేవాలయాలు మాత్రమే. ఇతర మతాలు తమ సొంత సమాజ ట్రస్టులు, ప్రత్యేక చట్టబద్ధమైన నిబంధనల ద్వారా పాలించబడుతున్నాయి తప్ప, ఆలయం లోపల కూర్చుని దాన్ని నడిపించే ఒక ప్రభుత్వ శాఖ ద్వారా కాదు.

ఈ వ్యత్యాసం చాలా కీలకమైనది. ఇది కేవలం నియంత్రణకు, ప్రత్యక్ష నిర్వహణకు మధ్య ఉన్న తేడా. న్యాయ సిద్ధాంతాలకు అతీతంగా, స్వయంప్రతిపత్తిని సమర్థించేవారు మూడు సంస్థాగత, ఆర్థిక నష్టాలను సూచిస్తున్నారు:

ఆస్తుల క్షీణత, తక్కువ విలువ కట్టడం: దేవాలయాలకు విస్తారమైన వ్యవసాయ, వాణిజ్య ఆస్తులు ఉన్నాయి. అధికారుల ఉదాసీనత, రాజకీయ ప్రయోజనాల కారణంగా భూములను మార్కెట్ ధరల కంటే తక్కువకు లీజుకు ఇవ్వడం జరుగుతోందని విమర్శకులు వాదిస్తున్నారు. అనధికార మార్పిడులు జరుగుతున్నాయి. ఆక్రమణదారులను ఖాళీ చేయించడంలో వైఫల్యం కనిపిస్తుంది. దేవాదాయ భూముల ఆక్రమణలకు సంబంధించిన ఆంధ్రప్రదేశ్ చట్టంలోని సెక్షన్ 83 చుట్టూ జరుగుతున్న వ్యాజ్యాలు ఈ బలహీనతను స్పష్టంగా ఎత్తిచూపుతున్నాయి.

విరాళాల మళ్లింపు: హుండీ (నగదు కానుకలు), బంగారం, దర్శన రుసుముల ద్వారా వచ్చే ఆదాయాన్ని తరచుగా రాష్ట్ర పరిపాలనా రుసుములు, ఆడిట్ ఛార్జీల రూపంలో గ్రహించడం లేదా ఆలయ ప్రధాన కార్యకలాపాలతో సంబంధం లేని సాధారణ ప్రయోజన నిధులకు మళ్లించడం జరుగుతోంది. భక్తులు సమర్పించేది దైవానికి, ప్రభుత్వ శాఖ పరిపాలనా బడ్జెట్ కోసం కాదు.

పూజా విధానాలకు విఘాతం: నియామక అధికారులకు తరచుగా ఆగమ శాస్త్రాలపై — పూజలు, ఆలయ నిర్మాణం, ఆరాధనలను నిర్దేశించే ప్రామాణిక గ్రంథాలపై — సరైన అవగాహన ఉండదు. దీనివల్ల సంప్రదాయ ఆచారాలు, వంశపారంపర్య అర్చకుల విధులతో విభేదించే నిర్ణయాలు వెలువడుతుంటాయి. నిర్వాహకుడికి ఆచారం అర్థం కానప్పుడు, ఆ ఆచారమే ఒక పరిపాలనా అసౌకర్యంగా మారిపోతుంది.

నియంత్రణకు అనుకూల వాదన

ప్రభుత్వ పర్యవేక్షణను సమర్థించేవారు చారిత్రక సంస్కరణలు,యు ఆర్టికల్ 25(2) కింద స్పష్టమైన రాజ్యాంగ అధికారాలను తమ వాదనకు ఆధారాలుగా చూపుతారు:

ఆర్టికల్ 25(2)(ఎ): మతపరమైన ఆచారంతో ముడిపడి ఉన్న ఏదైనా “ఆర్థిక, ద్రవ్య, రాజకీయ లేదా ఇతర లౌకిక కార్యకలాపాలను” క్రమబద్ధీకరించడానికి లేదా పరిమితం చేయడానికి ప్రభుత్వానికి అధికారం ఇస్తుంది.

ఆర్టికల్ 25(2)(బి): “సాంఘిక సంక్షేమం, సంస్కరణల” కోసం, ముఖ్యంగా బహిరంగ స్వభావం కలిగిన హిందూ మత సంస్థలను హిందువులలోని అన్ని తరగతులు, వర్గాల ప్రవేశానికి అందుబాటులోకి తీసుకురావడానికి చట్టాలు చేసే అధికారాన్ని ప్రభుత్వానికి ఇస్తుంది.

చారిత్రకంగా, నియంత్రణ లేని సంపన్న ఆలయాలను వంశపారంపర్య ధర్మకర్తలు తమ ప్రైవేట్ ఎస్టేట్‌లుగా చూసేవారు. ఇది విస్తృతమైన నిధుల దుర్వినియోగానికి, వంశపారంపర్య గుత్తాధిపత్యానికి, అణగారిన కులాలను దైవదర్శనానికి దూరం చేయడానికి దారితీసింది. ప్రభుత్వ పర్యవేక్షణే ఈ కుల వివక్షలను రూపుమాపిందని, చారిత్రాత్మక ఆలయ ప్రవేశ ప్రకటనలను అమలు చేసిందని, భక్తులందరికీ దర్శన ప్రవేశాన్ని కల్పించిందని సమర్థకులు వాదిస్తారు.

ఆ చరిత్రను ఎవరూ విస్మరించలేరు. ప్రభుత్వం జోక్యం చేసుకోకముందు, చాలా ఆలయాలు ప్రజా సంస్థలుగా ఉండేవి కావు. అవి జాగీర్లుగా వెలిశాయి. కార్యనిర్వహణ స్థాయిలో చూస్తే, తిరుమల తిరుపతి దేవస్థానం (టీటీడీ) వంటి భారీ పుణ్యక్షేత్రాలు ఏటా కోట్లాది మంది భక్తులకు ఆతిథ్యం ఇస్తున్నాయి. దీనికి భారీ పౌర మౌలిక సదుపాయాలు అవసరం: రద్దీ నియంత్రణ, పారిశుధ్యం, వైద్య సదుపాయాలు, విపత్తు నిర్వహణ వంటివి ఒక ప్రైవేట్ కుటుంబ ట్రస్ట్ సామర్థ్యానికి మించినవి.

ఇంకా, చట్టబద్ధమైన క్రాస్-సబ్సిడీ (ఆదాయాల అంతర్గత బదిలీ) విధానం ద్వారా ఎక్కువ ఆదాయం వచ్చే క్షేత్రాల మిగులు నిధులను, తక్కువ ఆదరణ ఉన్న వేలాది చిన్న గ్రామీణ ఆలయాల నిర్వహణ, నిత్య ధూపదీప నైవేద్యాలు, పునరుద్ధరణ కోసం ఉపయోగించడానికి వీలవుతుంది. ఆ వ్యవస్థ లేకపోతే ఎన్నో చిన్న దేవాలయాలు మూతపడతాయి.

స్వయంప్రతిపత్తి అంగీకరించాల్సిన రక్షణ వ్యవస్థ

స్వయంప్రతిపత్తి ఉద్యమం న్యాయస్థానాలు, రాజ్యాంగం ముందు విశ్వసనీయంగా నిలబడాలంటే నిజాయితీగా అంగీకరించాల్సిన ముఖ్యమైన అంశం ఇది: స్వయం ప్రతిపత్తి అంటే అర్చకత్వంలో తిరిగి పాత వంశపారంపర్య కుల గుత్తాధిపత్యాన్ని తీసుకురావడం కాకూడదు.

తమిళనాడు అర్చకుల కేసుల తీర్పులలో సుప్రీంకోర్టు స్పష్టం చేసింది: ఆర్టికల్ 25(2)(బి) కింద అన్ని కులాల నుండి అర్హులైన వ్యక్తులను వంశపారంపర్యేతర అర్చకులుగా నియమించే అధికారం ప్రభుత్వానికి ఉంది. ఇది చెల్లుబాటు అయ్యే సామాజిక సంస్కరణ. మతపరమైన వ్యవహారాలను నిర్వహించుకునే హక్కులో పుట్టుక ఆధారంగా పౌరులను అర్చకత్వానికి దూరం చేసే హక్కు ఇమిడి లేదు.

అందువల్ల, దేవాలయాల విముక్తికి సంబంధించిన ఏదైనా ఆమోదయోగ్యమైన నమూనా ఈ రెండు సూత్రాలను తప్పనిసరిగా సమన్వయం చేయాలి: ఆలయాన్ని సమాజమే నిర్వహించాలి, కానీ ఆ సమాజం కులం ఆధారంగా నిర్వచించబడకూడదు. గర్భగుడి భక్తికి తెరిచి ఉండాలి, అర్చకత్వం కేవలం వంశావళికి కాకుండా సామర్థ్యానికి, శాస్త్రీయ శిక్షణకు అవకాశమివ్వాలి. ఒకవేళ స్వయంప్రతిపత్తి అనేది పాత వివక్షలను పునరుద్ధరించడానికి ఒక ముసుగుగా మారితే, అది రాజ్యాంగబద్ధమైన న్యాయ సమీక్షలో వీగిపోతుంది — వీగిపోవాలి కూడా.

3. న్యాయవ్యవస్థ నిర్దేశించిన మార్గం: న్యాయస్థానం ఇప్పటికే గీసిన స్పష్టమైన బాట

పలు చారిత్రాత్మక తీర్పులలో సుప్రీంకోర్టు మత శాఖల హక్కులను, చట్టబద్ధమైన శాసన పర్యవేక్షణను సమతుల్యం చేయడానికి ప్రయత్నించింది. వాటన్నింటినీ కలిపి పరిశీలిస్తే, ఒక అత్యంత స్పష్టమైన మార్గం కనిపిస్తుంది.

శిరూర్ మఠం కేసు (1954): ‘కమిషనర్, హెచ్‌ఆర్‌సీఈ వర్సెస్ శ్రీ లక్ష్మీంద్ర తీర్థ స్వామియార్’ కేసులో సుప్రీంకోర్టు “ఎసెన్షియల్ రిలిజియస్ ప్రాక్టీసెస్” (అత్యవసర మతపరమైన ఆచారాల) సిద్ధాంతాన్ని రూపొందించింది. ఒక ఆలయ లౌకిక, ఆర్థిక, పరిపాలనా కార్యకలాపాలను ప్రభుత్వం క్రమబద్ధీకరించవచ్చని, అయితే ఆర్టికల్ 26(బి) కింద మతానికి అత్యవసరమైన లేదా అంతర్భాగమైన ఆచారాలలో జోక్యం చేసుకోకూడదని కోర్టు స్పష్టం చేసింది. సులభంగా చెప్పాలంటే: ప్రభుత్వం ఖాతాలను ఆడిట్ చేయవచ్చు, కానీ పూజా విధానాలను మార్చలేదు.

చిదంబరం నటరాజ ఆలయ కేసు (2014): ‘డాక్టర్ సుబ్రమణియన్ స్వామి వర్సెస్ స్టేట్ ఆఫ్ తమిళనాడు’ కేసులో, దేవాలయ పరిపాలనను ప్రభుత్వం తన అధీనంలోకి తీసుకోవడం శాశ్వతం లేదా నిరవధికం కాకూడదని సుప్రీంకోర్టు స్పష్టం చేసింది. ఆర్థిక లేదా పరిపాలనాపరమైన అవకతవకలు నిర్దిష్టంగా రుజువైన సందర్భాలలో మాత్రమే వాటిని సరిదిద్దడానికి ప్రభుత్వం తాత్కాలికంగా యాజమాన్యాన్ని తీసుకోవచ్చని, సమస్య పరిష్కారమైన వెంటనే తిరిగి సమాజానికే నియంత్రణను అప్పగించాలని ధర్మాసనం పేర్కొంది.

ఆలయాల విముక్తి ఉద్యమానికి ఇది అత్యంత కీలకమైన తీర్పు. దీని సారాంశం ఏమిటంటే: ప్రభుత్వం ఒక వైద్యుడిగా ఉండాలి తప్ప, ఇంటి యజమానిగా మారకూడదు. వ్యాధిని నయం చేయడానికి జోక్యం చేసుకోవచ్చు, కానీ ఇల్లు బాగుందని అందులోనే శాశ్వతంగా తిష్టవేయకూడదు.

శ్రీ పద్మనాభస్వామి ఆలయ కేసు (2020): ‘మార్తాండ వర్మ వర్సెస్ స్టేట్ ఆఫ్ కేరళ’ కేసులో, పూర్వపు పాలకుడు మరణించినంత మాత్రాన వంశపారంపర్య ‘షెబైట్‌షిప్’ (ధర్మకర్తృత్వ బాధ్యత) అంతరించిపోదని సుప్రీం కోర్టు తీర్పునిచ్చింది. రాష్ట్ర ప్రభుత్వానికి పూర్తి కార్యనిర్వాహక నియంత్రణను అప్పగించే బదులు, జిల్లా న్యాయమూర్తి నేతృత్వంలోని స్వతంత్ర పరిపాలనా కమిటీ పర్యవేక్షణలో సమాజ, రాజ కుటుంబ ధర్మకర్తృత్వాన్ని పునరుద్ధరించే ఒక మిశ్రమ పాలనా నమూనాను కోర్టు ప్రవేశపెట్టింది.

ఈ మూడు కేసుల పాఠం స్పష్టంగా చెబుతోంది: న్యాయస్థానం నియంత్రణ లేని బ్యూరోక్రాటిక్ పెత్తనాన్ని గానీ, పర్యవేక్షణ లేని వంశపారంపర్య గుత్తాధిపత్యాన్ని గానీ సమర్థించడం లేదు. అది న్యాయ పర్యవేక్షణతో కూడిన జవాబుదారీ సమాజ నియంత్రణను సమర్థిస్తుంది.

4. ముందడుగు: నిర్మాణాత్మక పరివర్తన నమూనాలు

చట్టబద్ధమైన రక్షణలు లేకుండా హఠాత్తుగా నియంత్రణలను తొలగిస్తే, పరిపాలనా శూన్యత ఏర్పడే ప్రమాదం ఉంది. లేదా పాత వంశపారంపర్య గుత్తాధిపత్యాలు పునరావృతం కావడం, కార్పొరేట్ సంస్థల గుప్పిట్లోకి ఆలయాలు వెళ్లడం వంటి నష్టాలు జరగవచ్చు. కాబట్టి స్థిరమైన మార్పు రావాలంటే, ప్రత్యక్ష అధికారిక నియంత్రణ స్థానంలో మూడు స్తంభాలపై ఆధారపడిన స్వయంప్రతిపత్తి గల, పారదర్శక పాలనా నమూనాలను ఏర్పాటు చేయాలి:

స్వయం ప్రతిపత్తి గల మిశ్రమ బోర్డులు: పరిపాలన ప్రభుత్వ శాఖల నుండి స్వయంప్రతిపత్తి గల చట్టబద్ధమైన ట్రస్టుల చేతుల్లోకి మారాలి. ఇది స్వయంప్రతిపత్తి గల విశ్వవిద్యాలయాలు లేదా ప్రజా సాంస్కృతిక సంస్థల పాలనా నమూనాను పోలి ఉండాలి. ఈ సంస్థలలో సాంప్రదాయ ఆధ్యాత్మిక గురువులు (ఆచార్యులు, మఠాధిపతులు), అర్చకులు, న్యాయ నిపుణులు, భక్త సమాజం నుండి ఎన్నికైన ప్రతినిధులు ఉండాలి. రాజకీయ నియామకాలకు ఇందులో తావుండకూడదు.

ఇక్కడ ముఖ్యమైన పదం తావుండకూడదు. ట్రస్ట్ బోర్డులు అధికార పార్టీకి చెందిన వ్యక్తులతో నిండినంత కాలం “స్వయంప్రతిపత్తి” అనేది ఒక బూటకం మాత్రమే. పదవిలో ఉన్న ఏ ఎమ్మెల్యే, ఎంపీ, మంత్రి లేదా పార్టీ నాయకుడు ఆలయ ట్రస్టులో సభ్యుడిగా ఉండకూడదు. ప్రభుత్వం మారిన ప్రతిసారీ ఆలయ యాజమాన్యం మారే పరిస్థితి రాకూడదు.

ఎస్‌జీపీసీ పోలికను సందర్భోచితంగా అన్వయించడం: ‘సిక్కు గురుద్వారా చట్టం, 1925’ కింద ఏర్పాటైన ‘శిరోమణి గురుద్వారా ప్రబంధక్ కమిటీ (

ఎస్‌జీపీసీ  — సిక్కు గురుద్వారాల నిర్వహణ కోసం ఎన్నికైన కేంద్ర సంస్థ)’ తరహాలోనే కేంద్రీకృత ఎన్నికల విధానాన్ని తీసుకురావాలని పలువురు సంస్కర్తలు సూచిస్తున్నారు.అయితే, ఎస్‌జీపీసీ ఒకే విధమైన సిద్ధాంతాలు కలిగిన సమాజంపై పనిచేస్తుంది. కానీ హిందూ మతంలో వేలాది విభిన్న సంప్రదాయాలు, విభిన్న ఆగమ ఆచారాలు (శైవ, వైష్ణవ, శాక్తేయ వంటివి), స్థానిక సాంప్రదాయాలు ఉన్నాయి.

నిర్మాణాత్మక సంస్కరణ ఒకే ఏకశిలా వ్యవస్థపై ఆధారపడకూడదు. బదులుగా, ఆలయ వంశపారంపర్యాలు, శాఖాపరమైన స్వయంప్రతిపత్తిని గౌరవించే సమాఖ్య తరహా, సంప్రదాయ ఆధారిత బోర్డులు అవసరం. పాంచరాత్ర ఆగమాన్ని అనుసరించే ఒక వైష్ణవాలయాన్ని, శైవాగమాన్ని అనుసరించే శివాలయ బోర్డు పాలించకూడదు. నిర్మాణం మతం ఎంత వైవిధ్యమైనదో అంతే బహుళత్వంతో ఉండాలి.

తప్పనిసరి ఆడిటింగ్, డిజిటలైజేషన్: స్వయంప్రతిపత్తికి పటిష్టమైన చట్టబద్ధమైన జవాబుదారీతనం తోడు కావాలి. ఆలయ ఆర్థిక వ్యవహారాలపై స్వతంత్ర చార్టర్డ్ అకౌంటెంట్లు లేదా కంప్ట్రోలర్ అండ్ ఆడిటర్ జనరల్ (కాగ్ — భారత ప్రభుత్వ ప్రధాన ఆడిట్ సంస్థ) ద్వారా తప్పనిసరిగా, ప్రజలకు అందుబాటులో ఉండేలా వార్షిక ఆడిట్‌లు నిర్వహించాలి.

అంతేకాకుండా, దేవాదాయ భూములు ఆక్రమణలకు గురికాకుండా కాపాడేందుకు రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలు జియో-ట్యాగ్ చేసిన డిజిటల్ భూ రికార్డులను పబ్లిక్ డొమైన్‌లో ఉంచాలి. మిగులు ఆదాయాన్ని మతపరమైన సంరక్షణ, విద్య మరియు ప్రజా ధార్మిక కార్యక్రమాలకు మాత్రమే నేరుగా వినియోగించేలా చూడాలి.

ఇక్కడే రాజ్యానికి న్యాయబద్ధమైన, నిరంతర పాత్ర ఉంటుంది: నిర్వాహకుడిగా కాదు, పబ్లిక్ ఆస్తులకు ఆడిటర్‌గా, సంరక్షకుడిగా. భూమి అన్యాక్రాంతం కాకుండా ప్రభుత్వం చూసుకోవాలి. అంతేకాని అభిషేకం ఎప్పుడు మొదలవ్వాలో నిర్ణయించకూడదు.

ముగింపు: నిర్వహణ నుండి ధర్మకర్తృత్వం వైపు

దేవాలయాల విముక్తి యొక్క లక్ష్యం జవాబుదారీతనాన్ని నిర్మూలించడం కాదు. అసమానమైన ప్రభుత్వ నిర్వహణకు ముగింపు పలకడం. ప్రత్యక్ష సివిల్ సర్వీస్ పాలన నుండి స్వయంపాలిత, సమాజ ఆధారిత, చట్టబద్ధమైన ట్రస్టుల వైపు మారడం ద్వారా ఆర్టికల్ 26 ప్రసాదించిన మత స్వేచ్ఛకు, ఆర్టికల్ 25(2) అందించే పారదర్శకత, సామాజిక సమానత్వానికి సమన్వయం కుదురుతుంది.

ఆలయం అనేది ఒక ప్రభుత్వ కార్యాలయం కాదు. అది ఒక ప్రైవేట్ ఆస్తి కాదు. అదొక రాజకీయ లాభం కాదు. అది దైవం కోసం, భక్తుల కోసం, శతాబ్దాలుగా దాన్ని కాపాడుకుంటూ వస్తున్న సమాజం కోసం నమ్మకంతో నిలబెట్టిన ఒక పవిత్ర సంరక్షణాలయం (ట్రస్ట్). ఆ నమ్మకం వమ్ము కాకుండా చూడటమే ప్రభుత్వ బాధ్యత. అంతేతప్ప తానే శాశ్వత ధర్మకర్తగా మారిపోవడం