నెల్లూరుకు జాతీయ ఖ్యాతి తెచ్చిన ధీరవనిత పొణకా కనకమ్మ 

పోట్లపూడి గ్రామానికి ప్రముఖులు ఎవరు వచ్చినా అప్పట్లో కనకమ్మ ఆతిథ్యం స్వీకరించే వెళ్లేవారు. 1907 వందేమాతరం ఉద్యమం సందర్భంగా ఆంధ్రదేశానికి వచ్చిన మహావక్త బిపిన్‌పాల్ ఒక దినమంతా పోట్లపూడిలోనే గడిపారు. 1913 పోట్లపూడిలో సజన రంజని సమాజం స్థాపన, వివేకానంద గ్రంథాలయం, బాలబాలికల విద్య కోసం జాతీయ పాఠశాల ఏర్పాటుకు పొణకా కనకమ్మే కారణం. అప్పుడే గ్రామాలలో ఆరోగ్య కార్యక్రమాలు ఏర్పాటు చేశారు.

1917లో ఐదవ ఆంధ్ర మహాసభ నెల్లూరులో జూన్ మొదటి వారంలో జరిగింది. అదేరోజు మహిళల సభ కూడా జరిగింది. మహిళలను రాజకీయాల్లోకి ఆకర్షించాలని తీర్మానం జరిగింది. ఈ సభలో కనకమ్మ మాట్లాడారు. అదే సమయంలో ప్రారంభమైన అనిబిసెంట్ హోమ్ రూల్ ఉద్యమానికి జిల్లాలో పోట్లపూడి గ్రామమే కేంద్రమైంది. కనకమ్మ స్వయంగా చరఖా చేపట్టారు. స్వదేశీ చేనేత కేంద్రం ఏర్పడింది. తను స్వయంగా నేసిన ఖద్దరు పంచెను మహాత్మాగాంధీకి కనకమ్మ కానుకగా పంపారు.

పల్లెపాడులో సత్యాగ్రహ ఆశ్రమాన్ని 1921 ఫిబ్రవరి 7న మహాత్మాగాంధీ ప్రారంభించారు. ఈ ఆశ్రమం కోసం కనకమ్మ తన ఒంటిపైనున్న బంగారు నగలు అమ్మి విరాళంగా ఇచ్చారు. ఆనాటి నుంచి తుదిశ్వాస విడిచే వరకు ఆమె బంగారు నగలు ధరించలేదు. పల్లెపాడు పెన్నానది ఒడ్డున గాంధీ అశ్రమం కొరకు 12 ఎకరాలు కొని స్వరాజ్యం సంపాదించాలనే ధ్యేయంతో చతుర్వేదుల కృష్ణయ్యకు ఉచితంగా ఇచ్చింది.

భారత జాతీయ కాంగ్రెస్ సంస్థలో లోకమాన్య బాలగంగాధర తిలక్ ‘స్వరాజ్యం నా జన్మహక్కు’ అంటూ చాటిన విప్లవ మార్గం నెల్లూరు యువతను ఆకర్షించింది. ఆ యువతకు కనకమ్మ వెన్నుదన్నుగా నిలిచింది.  1916 నుండి 1919 వరకు కొంతకాలం పాటు విప్లవాత్మక రాజకీయాల పట్ల ఆకర్షితులైన ఆమె, ఆ తర్వాత మహాత్మా గాంధీకి అంకితభావం కలిగిన అనుచరురాలిగా మారారు. నిషిద్ధ సాహిత్యాన్ని రహస్య స్థలల్లో భద్రపరిచిందామె. పాండిచ్చేరి నుంచి ఆంగ్లేయుల పై పోరాటానికి పిస్తోళ్లను తెప్పించి తను ధీరవనితనని చాటారు.

1919లో గద్దర్ పార్టీ విప్లవకారుడు దర్శి చెంచయ్య జైలునుంచి విడుదలై కనకమ్మను కలిశారు. ఆ ఏడాదే ఆమె తన గ్రామంలో హరిజన బాలుర వసతి గృహం ఏర్పాటు చేశారు. ఆ సమయంలో విప్లవ వీరుడు అల్లూరి సీతారామరాజు పోట్లపూడికి వచ్చి ఆమె ఆతిధ్యం స్వీకరించారు.  కనకమంలోని వీరావేశం గుర్తించిన నాటి నాయకులు ఆమెను `కణకణమండే విప్లవ కణిక’గా అభివర్ణించారు.గాంధీజీ ఆంధ్రప్రదేశ్ పర్యటనలో తిలక్ స్వరాజ్య నిధికి విరాళాల కోసం పిలుపునిచ్చారు.

మహిళలు తమ ఆభరణాలు ఒలిచి ఇచ్చి వేశారు. అలాగే రాట్నాలు పట్టి నూలు తీయడంతో ఖాదీ ప్రచారంతో పాటు విదేశీ వస్తువుల బహిష్కరణలో నెల్లూరీయులు ముందు నిలిచారు. 1922 ఏప్రిల్ 4న ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో తొలి సత్యాగ్రహి దేశబంధు దువ్వూరి సుబ్బమ్మ తొలిసారిగా అరెస్ట్ అయ్యారు. ఈ సంఘటన కనకమ్మను కదిలించింది. 1930లో పల్లెపాడులో జరిగిన ఉప్పు సత్యాగ్రహం కార్యక్రమంలో కనకమ్మ ప్రముఖ పాత్ర వహించారు. ఆమె నాయకత్వంలో మైపాడుకు భారీ స్థాయిలో మహిళలు తరలి వెళ్లారు.1930 జూలై 7న కనకమ్మ అరెస్టు అయి నెల్లూరు, వేలూరులలో జైలు శిక్ష అనుభవించారు. జైలు జీవితంలో భారత పురాణాలను సహచర ఖైదీలకు చదివి వినిపించేవారామె. 1932 మే 24న శాసనోల్లంఘన ఉద్యమంలో భాగంగా సారా దుకాణాల వద్ద పికెటింగ్ చేస్తూ కనకమ్మ అరెస్టయ్యారు. లాఠీ చార్జీలలో ఆమె భుజంపై బలమైన గాయమైంది. ఒక సారా దుకాణదారుడు ఉమ్మి ఊసినా తొణకని సహనశీలి కనకమ్మ. ఈ కేసులో ఆమెకు 18 నెలల జైలు శిక్ష పడింది. అనారోగ్య కారణంగా 1933 జూన్ నెల 30న ఆమెను జైలునుంచి విడుదల చేశారు.

జమీందార్లకు వ్యతిరేకంగాా నడిచిన జమీన్‌రైతు సంఘం పోరాటంలో కనకమ్మ అపర రుద్రమదేవిలా పోరాడారు. 1929 డిసెంబర్‌లో  జరిగిన రైతు సభకు ఆచార్య రంగా అధ్యక్షత వహించి జమీందారీ వ్యవస్థ రద్దు చేయాలని తీర్మానించారు. 1917 నుంచే పొణకా కనకమ్మ ఎన్నో సాహిత్య రచనలు చేశారు. వ్యాసాలు, కవితలు రచించారు. ఆమెకు ప్రతిష్టాకరమైన గృహలక్ష్మి స్వర్ణ కంకణం లభించింది.

1923లో బాలికా విద్య కోసం కనకమ్మ కస్తూర్బా బాలికా విద్యాలయాన్ని ఏర్పాటు చేశారు. ఆ పాఠశాలలో వృత్తి విద్య కూడా ఏర్పాటు చేశారు. 1923లో ఆ సంస్థను ప్రకాశం పంతులు ప్రారంభించారు. నిధుల లేమితో తర్వాత మూసివేశారు. తిరిగి 1929లో పాఠశాల కోసం రెండెకరాల భూమి కొన్నారు. 1929 మే 12న మహాత్మా గాంధీ పాఠశాల భవనాలకు పునాది రాయి వేశారు.

ఆమె ‘గృహలక్ష్మి స్వర్ణకంకణం’ సన్మానాన్ని అందుకున్నారు. మద్రాస్ మహిళా సభ రజతోత్సవ వేడుకల సందర్భంగా, శ్రీమతి దుర్గాబాయి దేశ్‌ముఖ్ కనకమ్మను వెండి ఫలకంతో సత్కరించారు. కనకమ్మ, ఆమె కుటుంబ సభ్యులందరూ రచయితలే.వీరి రచనలు ‘భారతి’, ఇతర పత్రికలలో కనిపిస్తాయి. ఆమె చిన్న తమ్ముడు “కళాప్రపూర్ణ” మరుపూరు కోదండరామిరెడ్డి ప్రఖ్యాత పాత్రికేయుడు, ప్రముఖ రచయిత. నెల్లూరు జిల్లాలో జమీందారీ రైతు ఉద్యమానికి మద్దతుగా ఆమె నెల్లూరులో ‘జమీన్ రైతు’ అనే తెలుగు వారపత్రికను స్థాపించారు.

ఈ స్వాతంత్ర్య సమరయోధురాలిని నేటి ప్రజా ప్రతినిథులు  స్మరించిన జాడలేదు. ఏ పాఠ్యపుస్తకాలలో ఈమె చరిత్ర లిఖింపబడలేదు. మహిళా జాతికి వెలుగుచుక్కైన కనకమ్మ స్మృతికి నెల్లూరు నగరంలో కనీసం శిలా విగ్రహం ఏర్పాటు చేయకపోవడం అన్యాయం.  కనకమ్మ జీవిత కథను పాఠ్యాంశంగా చేర్చి మహిళా స్ఫూర్తికి ప్రభుత్వం ముందుకొచ్చినప్పుడే ఆమెకు సరైన నివాళి కాగలదు.