శివేంద్ర గౌరవ్
* నిషేధం ఉన్నప్పటికీ వ్యాక్సిన్లు, రక్తం ఎలా చేరాయి? వార్షిక దిగుమతులు రూ. 94,000 కోట్లు
భారత్, పాకిస్థాన్‌ల మధ్య కాగితాల మీద వాణిజ్యం నిషేధించబడినప్పటికీ, పాకిస్థాన్ రహస్యంగా భారత్ నుంచి మందులు, నిత్యావసర రసాయనాలు, రక్త సంబంధిత ఉత్పత్తులను పొందుతోంది. 2026 జూలై నుంచి సెప్టెంబర్ వరకు మూడు నెలల కాలంలో, పాకిస్థాన్ భారత్ నుంచి రూ. 578 కోట్ల విలువైన వస్తువులను కొనుగోలు చేసింది. ఇది గత ఏడాది ఇదే మూడు నెలల కాలంతో పోలిస్తే 69% ఎక్కువ. పాకిస్థాన్ ఏటా భారత్ నుంచి రహస్యంగా 10 బిలియన్ డాలర్ల విలువైన వస్తువులను, అంటే సుమారు రూ. 94,000 కోట్లను కొనుగోలు చేస్తోందని నిపుణులు వాదిస్తున్నారు.
భారత్, పాకిస్తాన్‌ల మధ్య వాణిజ్యం రెండు దశల్లో పూర్తిగా నిషేధించచారు.
1. పుల్వామా తర్వాత వాణిజ్య ఆంక్షలు, వైద్య ఉత్పత్తులకు మినహాయింపు
ఫిబ్రవరి 14న జరిగిన పుల్వామా దాడి జరిగిన మరుసటి రోజే, అంటే ఫిబ్రవరి 15, 2019న, భారత ప్రభుత్వం పాకిస్తాన్‌కు ఉన్న అత్యంత ప్రాధాన్య దేశం (ఎంఎఫ్ఎన్) హోదాను ఉపసంహరించుకుంది. ఈ హోదా కింద, భారత్‌తో వాణిజ్యంలో పాకిస్తాన్ కొన్ని ప్రయోజనాలను పొందింది. అంతేకాకుండా, పాకిస్తాన్ నుండి వచ్చే వస్తువులపై భారత్ కస్టమ్స్ సుంకాన్ని రెట్టింపు చేసింది. దీనివల్ల పాకిస్తానీ వస్తువులు భారత్‌లోకి ప్రవేశించడం కష్టమైంది.
ఆ తర్వాత, ఆగస్టు 5, 2019న, భారత్ జమ్మూ కాశ్మీర్ నుండి ఆర్టికల్ 370ని తొలగించి, జమ్మూ కాశ్మీర్, లడఖ్ అనే రెండు కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలను ఏర్పాటు చేసింది. దీనికి నిరసనగా, పాకిస్తాన్ భారత్‌తో దౌత్య సంబంధాలను తగ్గించుకుంది. ఆగస్టు 9న, దాని వాణిజ్య మంత్రిత్వ శాఖ భారత్‌తో వాణిజ్యాన్ని నిషేధించింది.
అయితే, పాకిస్తాన్‌కు వైద్య పరికరాలు, మందుల కోసం ముడి పదార్థాలు అవసరం. అందువల్ల, సెప్టెంబర్ 2, 2019న, డ్రగ్ రెగ్యులేటరీ అథారిటీ ఆఫ్ పాకిస్తాన్ (డిఆర్ఏపీ) వైద్య ఉత్పత్తులను ఈ నిషేధం నుండి మినహాయించింది.
2. పహల్గామ్ దాడి తర్వాత అన్ని రకాల వాణిజ్యంపై నిషేధం
పహల్గామ్‌లో ఉగ్రవాద దాడి జరిగిన మరుసటి రోజే, ఒప్పందం ప్రకారం పాకిస్థాన్‌కు సింధు నది నీటి ప్రవాహాన్ని నిలిపివేయాలని భారతదేశం నిర్ణయించింది. అంతేకాకుండా, అటారీ చెక్‌పోస్ట్‌ను మూసివేసి, పాకిస్తానీ పౌరులకు వీసాలు జారీ చేయడాన్ని నిలిపివేసింది. ఆగ్రహించిన పాకిస్థాన్, మరుసటి రోజే భారత్-పాకిస్థాన్‌ల మధ్య నేరుగా గానీ లేదా మూడవ దేశం ద్వారా గానీ ఎటువంటి వాణిజ్యం జరపడాన్ని ప్రకటించింది.
అంతేకాకుండా, పాకిస్థాన్ వాఘా సరిహద్దును మూసివేయడంతో పాటు, భారతీయ విమానయాన సంస్థల కోసం తన గగనతలాన్ని కూడా మూసివేసింది. తదనంతరం, మే 2025లో ‘ఆపరేషన్ సింధూర్’ తర్వాత కాల్పుల విరమణ ఒప్పందం కుదిరినప్పటికీ, వాణిజ్య నిషేధం మాత్రం కొనసాగింది. నేటికీ, ఈ రెండు దేశాల మధ్య అధికారికంగా ఎటువంటి వాణిజ్యం జరగడం లేదు.
ఈ నిషేధం ఉన్నప్పటికీ, పాకిస్థాన్ ఎలాంటి వస్తువులను కొనుగోలు చేస్తోంది?
2019లో నిషేధం విధించకముందు, 2018–19 ఆర్థిక సంవత్సరంలో పాకిస్థాన్ భారత్ నుండి 550.3 మిలియన్ డాలర్ల (సుమారు రూ. 5,162.23 కోట్లు) విలువైన పత్తిని, 457.7 మిలియన్ డాలర్ల (సుమారు రూ. ₹4,293.57 కోట్లు) విలువైన రసాయనాలను కొనుగోలు చేసింది. రెండు దేశాల మధ్య మొత్తం వాణిజ్యం 2018లో రూ. 20,000 కోట్లుగా ఉండగా, 2024 నాటికి అది సుమారు రూ. 10,000 కోట్లకు పడిపోయింది.
ప్రస్తుతం భారత్, పాకిస్థాన్ నుండి దాదాపు ఎటువంటి వస్తువులను దిగుమతి చేసుకోవడం లేదు. అయితే, 2019లో భారత్ పాకిస్థాన్ నుండి రూ. 4,500 కోట్ల విలువైన వస్తువులను కొనుగోలు చేసింది. 2019లో నిషేధం విధించినప్పటి నుండి, పాకిస్థాన్ ప్రధానంగా భారత్ నుండి వైద్య ఉత్పత్తులను కొనుగోలు చేస్తోంది. పాకిస్థాన్ అధికారిక వాణిజ్య గణాంకాలను ఉటంకిస్తూ ‘అల్ జజీరా’ నివేదించిన దాని ప్రకారం, 2025–26లో పాకిస్థాన్ భారత్ నుండి దిగుమతి చేసుకున్న మొత్తం వస్తువులలో సేంద్రీయ రసాయనాలు, మందులు, తత్సమాన ఉత్పత్తుల వాటా 96.2%గా ఉంది.
2024–25లో ఈ వాటా 93%గా ఉండేది. వీటిలో వ్యాక్సిన్లు, రక్త సంబంధిత ఉత్పత్తులు, ఇతర వైద్య సామాగ్రి అత్యధిక వాటాను కలిగి ఉన్నాయి. గత ఏడాది పాకిస్థాన్ ఇటువంటి వస్తువులను రూ. 659.47 కోట్ల విలువతో కొనుగోలు చేయగా, ఈ ఏడాది ఆ మొత్తం రూ. 878.04 కోట్లకు పెరిగింది. ముఖ్యంగా, మానవ వినియోగం కోసం ఉద్దేశించిన వ్యాక్సిన్ల దిగుమతి గత ఏడాది రూ. 104.13 కోట్లుగా ఉండగా, 2025–26లో అది రో. 303 కోట్లకు పెరిగింది.
వాణిజ్య నిషేధం ఉన్నప్పటికీ భారతదేశం నుండి ఎలా సరఫరా అవుతున్నాయి?
పాకిస్తాన్ ట్రేడ్ డెవలప్‌మెంట్ అథారిటీ (టిడిఏపి) మాజీ అధిపతి మహమ్మద్ జుబేర్ మోతీవాలా ప్రకారం, భారతీయ సరుకులు మూడవ దేశాల ద్వారా పాకిస్తాన్‌కు చేరుకుంటాయి. కానీ వాటిని ఆ దేశాల నుండి వచ్చిన ఉత్పత్తులుగానే పరిగణిస్తారు. ప్రత్యక్ష వాణిజ్య మార్గం మూసివేసిన తర్వాత, పాకిస్తానీ వ్యాపారులు మూడు దశల్లో ‘మూడవ దేశాల’ ద్వారా భారతదేశం నుండి సరుకులను దిగుమతి చేసుకోవడం ప్రారంభించారు.
1. గ్రే-జోన్ వ్యూహం: థింక్ ట్యాంక్ జిటిఆర్ఐ ప్రకారం, భారతీయ కంపెనీలు మొదట సరుకులను యూఏఈలోని దుబాయ్ పోర్ట్, సింగపూర్, శ్రీలంకలోని కొలంబో లేదా మలేషియాలోని పోర్టులకు పంపుతాయి. కొన్ని స్వతంత్ర సంస్థలు ఆ సరుకులను అన్‌లోడ్ చేసి గిడ్డంగులలో నిల్వ చేస్తాయి. ఈ గిడ్డంగులలో నిల్వ చేసిన సరుకులపై ఎలాంటి సుంకం విధించారు. అందుకే దీనిని ‘గ్రే-జోన్ వ్యూహం’ అని పిలుస్తారు.
2. లేబుళ్లను మార్చడం: గిడ్డంగులలో సరుకుల ప్యాకేజింగ్, పత్రాలను మారుస్తారు. అంటే ‘మేడ్ ఇన్ ఇండియా’ లేబుల్‌ను తొలగించి, దాని స్థానంలో ‘మేడ్ ఇన్ యూఏఈ’ లేదా ‘మేడ్ ఇన్ సింగపూర్’ లేబుల్‌ను అతికిస్తారు.
3. కొత్త లేబుళ్లతో పాకిస్తాన్‌కు డెలివరీ: అవే వస్తువులను కొత్త లేబుళ్లతో పాకిస్తాన్‌కు పంపుతారు. దుబాయ్, సింగపూర్ వంటి దేశాలలో లేబుల్స్ మార్చడం, అధిక రవాణా ఛార్జీల కారణంగా, ఈ వస్తువులను భారతదేశం నుండి నేరుగా కొనుగోలు చేసిన దానికంటే పాకిస్తాన్‌కు 15% నుండి 30% ఎక్కువ ఖర్చవుతుంది.
జిటిఆర్ఐ వ్యవస్థాపకుడు అజయ్ శ్రీవాస్తవ ప్రకారం, భారతీయ ఎగుమతిదారులు $100,000 విలువైన ఆటో విడిభాగాలను దుబాయ్‌కు పంపుతారు, వాటిని యూఏఈ $130,000కు పాకిస్తాన్‌కు అమ్ముతుంది.
పాకిస్తాన్ ఇతర దేశాల నుండి మందులు కొనలేదా?
చైనా పాకిస్తాన్‌కు అతిపెద్ద వాణిజ్య భాగస్వామి. పాకిస్తాన్ వార్షిక దిగుమతుల బిల్లులో భారతదేశ వాటా చాలా తక్కువ. స్టేట్ బ్యాంక్ ఆఫ్ పాకిస్తాన్ ప్రకారం, 2025-26లో పాకిస్తాన్ విదేశాల నుండి $64.5 బిలియన్ల, లేదా సుమారు రూ. 6.04 లక్షల కోట్ల విలువైన వస్తువులను దిగుమతి చేసుకుంది. ఇందులో, రూ. 1.83 లక్షల కోట్ల విలువైన వస్తువులు ఒక్క చైనా నుండే వచ్చాయి. అదే సమయంలో, పాకిస్తాన్ భారతదేశం నుండి కేవలం రూ. 1,812 కోట్ల, లేదా 0.3% విలువైన వస్తువులను కొనుగోలు చేసింది.
అయినప్పటికీ, మందుల కోసం పాకిస్తాన్ భారతదేశంపై ఆధారపడి ఉంది అబ్జర్వేటరీ ఆఫ్ ఎకనామిక్ కాంప్లెక్సిటీ (ఓఈసి) అనే డేటా సంస్థ ప్రకారం, బెల్జియం తర్వాత పాకిస్తాన్‌కు మందులు, వైద్య పరికరాలను సరఫరా చేసే రెండవ అతిపెద్ద దేశం భారతదేశం. పాకిస్తాన్ వైద్య ఉత్పత్తుల కోసం ముడి పదార్థాలను భారతదేశం నుండి పొందుతుంది.
జుబేర్ మోతీవాలా ఇలా తెలిపారు: ‘మనం భారతీయ ఫార్మాస్యూటికల్ కంపెనీల నుండి ఫార్మాస్యూటికల్ ఉత్పత్తులను కొనడం పూర్తిగా ఆపేస్తే, మన ఖర్చులు సుమారు 50% పెరుగుతాయి.’ వాస్తవానికి, మేము భారతదేశంతో వాణిజ్యం పునఃప్రారంభం కావాలని కోరుకుంటున్నాము, ఎందుకంటే మేము వారి నుండి పెద్ద మొత్తంలో ముడి పదార్థాలను కొనుగోలు చేస్తాము. ఇతర ప్రాంతాల నుండి ముడి పదార్థాలను సేకరించడం వల్ల భీమా, నియంత్రణ ఆమోదాలు, డెలివరీకి సంబంధించిన ఇబ్బందుల కారణంగా ఖర్చులు కూడా పెరుగుతాయి.’
పాకిస్తాన్ ఆర్థిక మంత్రిత్వ శాఖ మాజీ సలహాదారు ఖకాన్ నజీబ్ కూడా ఇలా పేర్కొన్నారు, ‘తక్కువ ధరలు, సరఫరా సౌలభ్యం కారణంగానే మేము భారతదేశంపై ఆధారపడి ఉన్నాము. భారతదేశంలో మెరుగైన ఫార్మాస్యూటికల్ పరిశ్రమ ఉంద. ముఖ్యంగా మందుల తయారీకి అవసరమైన యాక్టివ్ ఫార్మాస్యూటికల్ ఇంగ్రిడియంట్స్ విషయంలో. దూరం తక్కువగా ఉండటం వల్ల, పాకిస్తానీ ఫార్మాస్యూటికల్ కంపెనీలు ఈ పదార్థాలను భారతదేశం నుండి సులభంగా, తక్కువ ధరలకు పొందగలవు.’
మందులపై బ్యాచ్ నంబర్లు, గడువు తేదీలు, తయారీ లేబుల్‌లను మార్చడం సులభం కానందున, భారతీయ మందుల దిగుమతుల రికార్డులు పాకిస్తాన్‌లో అందుబాటులో ఉన్నాయి. అయితే, జిటిఆర్ఐ ప్రకారం, మందులతో పాటు, పాకిస్తాన్ పత్తి, టీ, కాఫీ, రంగులు, ఉల్లిపాయలు, టమోటాలు, ఇనుము, ఉక్కు, చక్కెర, ఉప్పు, ఆటో విడిభాగాలను కూడా భారతదేశం నుండి మూడవ దేశాల ద్వారా కొనుగోలు చేస్తుంది. జిటిఆర్ఐ వ్యవస్థాపకుడు అజయ్ శ్రీవాస్తవ ప్రకారం, పాకిస్తాన్ ఏటా భారతదేశం నుండి 10 బిలియన్ డాలర్ల (సుమారు రూ.. 94,000 కోట్లు) విలువైన వస్తువులను రహస్యంగా కొనుగోలు చేస్తోంది.
భారతదేశం పాకిస్థాన్‌కు మందుల సరఫరాను పూర్తిగా నిలిపివేయలేదా?
సింధు జలాల ఒప్పందం, పాకిస్థాన్ సరిహద్దును మూసి ఉంచడంపై భారతదేశ వైఖరి మారలేదు. మానవతా దృక్పథంతో గానీ లేదా మరే ఇతర ప్రాతిపదికన గానీ పాకిస్థాన్‌కు మందుల సరఫరాను అనుమతిస్తూ ఎలాంటి ఉత్తర్వునూ జారీ చేయలేదు. అయితే, ఈ వ్యాపారం ప్రైవేట్ కంపెనీల ద్వారా జరుగుతున్నందున, ప్రభుత్వం దీనిని పూర్తిగా పర్యవేక్షించలేక, నియంత్రించలేక పోతుంది.
వస్తువులను మరో దేశానికి పంపినప్పుడు, వాటిని ‘బాండెడ్ గిడ్డంగుల’లో నిల్వ చేస్తారు. ఈ గిడ్డంగులలో నిల్వ ఉన్న వస్తువులను మరో సంస్థ మూడవ దేశానికి విక్రయించినప్పుడు మాత్రమే వాటిపై సుంకం విధిస్తారు. అంటే, ఇప్పుడు లావాదేవీ రెండు వేర్వేరు దేశాల మధ్య జరుగుతుంది. అందువల్ల, ఇటువంటి లావాదేవీలకు భారత చట్టాలను పూర్తిగా వర్తింపజేయలేము.
ఇదిలా ఉండగా, మందులు, వ్యాక్సిన్ల వంటి మానవతా అవసరాలకు సంబంధించి నిర్దిష్టమైన అంతర్జాతీయ నిబంధన ఏదీ లేదు. అయితే, జెనీవా ఒప్పందాల ప్రకారం, యుద్ధ సమయంలో కూడా, శత్రు దేశానికి మందులు సరఫరా చేసే మార్గాలు మన సొంత దేశం గుండా వెళ్ళినప్పటికీ వాటిని అడ్డుకోకూడదు. అజయ్ శ్రీవాస్తవ ప్రకారం, ఈ వ్యాపార నమూనా ఒక గ్రే జోన్‌లో పనిచేస్తుంది కానీ పూర్తిగా చట్టవిరుద్ధం కాదు. భారతదేశ దృక్కోణం నుండి చూస్తే, ఇది పాకిస్తాన్ ఆర్థిక బలహీనతను ప్రతిబింబిస్తుంది తప్ప, భారతదేశానికి ఎలాంటి హాని కలిగించదు.
(దైనిక్ భాస్కర్ ఇంగ్లీష్ పోర్టల్)
About The Author
More Stories
ఎస్ఐఆర్ లో తొలగించిన 1.27 కోట్ల మందిని ఓటర్లుగా చేర్పించండి
మరో దేశం వెళ్లేందుకు పాస్‌పోర్ట్ కై పట్టుబడుతున్న హసీనా!
నగ్న ఫొటోల కోసం వాయుసేన అధికారుల దేశ రహస్యాల తాకట్టు!