మనోజ్ సి.జి
దాదాపు ఆరు దశాబ్దాల క్రితం ఒక చల్లని జనవరి ఉదయం దేశంలోకి అడుగుపెట్టి, మరుసటి నెలకే రాజీవ్ గాంధీని వివాహం చేసుకున్నప్పటి నుండి, నెహ్రూ-గాంధీ కుటుంబంలో సోనియా గాంధీ జీవితంపై చాలా ఆసక్తి నెలకొని ఉంది. ఆమె, ఆమె కుటుంబం బయటపెట్టాలనుకున్న కొన్ని చిన్న విషయాలు తప్ప, ఇన్నేళ్లుగా సోనియా తన వ్యక్తిగత జీవితాన్ని చాలా వరకు బహిరంగ దృష్టికి దూరంగా ఉంచారు.
భారతదేశాన్ని తన నివాసంగా ఎంచుకుని, దేశంలోనే అత్యంత శక్తివంతమైన, ప్రభావవంతమైన రాజకీయ నాయకురాలిగా — ప్రశంసలు, విమర్శలు రెండింటినీ పొందిన — ఎదిగిన ఇందిరా గాంధీ కోడలు, ఇటలీలో జన్మించిన 79 ఏళ్ల సోనియా, ఇటీవల విడుదల చేసిన తన ఆత్మకథలో తన వ్యక్తిగత జీవితం గురించి ఒక అరుదైన అంశాలను అందిస్తున్నారు.
ఒక విధంగా, ‘బిలాంగింగ్: ఎ జర్నీ ఆఫ్ లవ్’ రెండు పుస్తకాలుగా కనిపిస్తుంది. ఒకటి, ఆమె వ్యక్తిగత జీవితాన్ని నిష్కపటంగా, ఆప్యాయంగా, స్పష్టంగా వివరించిన వృత్తాంతం కాగా, మరొకటి, ఆమె రాజకీయ జీవితాన్ని జాగ్రత్తగా, చాకచక్యంగా తిరిగి చెప్పిన కథనం. ఈ రెండు అంశాలు ఒకదానికొకటి పూర్తి విరుద్ధంగా నిలుస్తాయి. ఇటలీలోని ఓర్బస్సానో పట్టణంలో తన మధ్యతరగతి పెంపకం వివరాలతో సహా ఆమె వెల్లడించిన వ్యక్తిగత కథనం, తనను ఒక ప్రత్యేక హక్కులున్న బయటి వ్యక్తిగా కాకుండా, అందరిలాగే ఒక సాధారణ, బలహీనమైన మహిళగా నిలబెట్టడానికి చేసిన ఒక స్పృహతో కూడిన ప్రయత్నంగా కనిపిస్తోంది.
ఆమె తన క్యాన్సర్తో పోరాటం గురించి కూడా మొదటిసారిగా మాట్లాడారు. అయితే, కాంగ్రెస్ అధ్యక్షురాలిగా అత్యధిక కాలం పనిచేసిన సోనియా, రాజకీయాల విషయానికి వస్తే చాలా ఆచితూచి, జాగ్రత్తగా వ్యవహరిస్తారు. ఆమె మాటల్లో ఇబ్బందికరమైన మౌనాలు, ఎంపిక చేసిన విషయాలను చెప్పడం, బహుశా ఏకపక్ష కథనాలు కూడా కనిపిస్తాయి.
సంజయ్పై ఎమర్జెన్సీ దురాగతాలు నెపం
అలహాబాద్ హైకోర్టు ఇందిర ఎన్నిక చెల్లదని తీర్పు ఇచ్చిన తర్వాత, ఆమె ప్రధానమంత్రి పదవికి రాజీనామా చేసి, కొత్త ఎన్నికలను ఎదుర్కోవాలని రాజీవ్ కోరుకున్నారని సోనియా వెల్లడించారు. అయితే, ఆమె రాజీనామాకు వ్యతిరేకంగా ఉన్న ఆమె చిన్న కుమారుడు సంజయ్తో ప్రధాని ఏకీభవించారు. నిజానికి, సోనియా ఎమర్జెన్సీ కాలంలోని దురాగతాల నుండి ఇందిరను విముక్తి చేయడానికి ప్రయత్నిస్తూ, ఆ నిందను సంజయ్పై మోపుతున్నారు.
తన కొన్ని రాజకీయ జోక్యాలకు రాజ్యాంగపరమైన అర్హత లేనప్పటికీ, అత్యవసర పరిస్థితి కాలంలో నిర్ణయాలు తీసుకోవడంలో సంజయ్కు గణనీయమైన పాత్ర ఉందనేది కాదనలేని విషయమని ఆమె పేర్కొన్నారు. రాజీవ్ తన తల్లి ఇందిరా గాంధీ వద్దకు వెళ్లి వివిధ ఫిర్యాదులను ఆమె దృష్టికి తీసుకువచ్చిన సందర్భాల గురించి పదేపదే ప్రస్తావన ఉంది. “రాజకీయ అంశాల పట్ల సంజయ్ అనుసరించిన కఠినమైన వైఖరి వల్ల తన తల్లి ఒత్తిడికి లోనవుతున్నారని రాజీవ్ భావించారు.
రాజకీయంగా ఆమె ఒంటరిగా, ఇరుకున పడినట్లు అనిపించేది. పైలట్గా పనిచేస్తున్నప్పుడు ప్రయాణీకుల నుంచి విన్న ఫిర్యాదులను లేదా అభిప్రాయాలను రాజీవ్ ఆమెకు చెప్పేవారు; కానీ ఆమె ఎటువంటి వ్యాఖ్య చేయకుండా నిశ్శబ్దంగా వినేవారు… ఒక సందర్భంలో, తాను తీసుకువచ్చిన సమాచారాన్ని నిజమని నమ్మినందుకు రాజీవ్ అమాయకత్వమని భావించి, నా అత్తగారు అతన్ని మందలించారు” అని సోనియా రాశారు.
1977 లోక్సభ ఎన్నికల్లో కాంగ్రెస్ ఘోర పరాజయాన్ని చవిచూసిన తర్వాత, కుటుంబ సభ్యుల మధ్య జరిగిన ఒక సంభాషణను కూడా సోనియా వివరించారు. ఇందులో సంజయ్ భార్య మేనక కూడా ఉన్నారు. ఇందిరా గాంధీ అభిప్రాయం ప్రకారం, “సంజయ్ చేస్తున్న పనులకు మేనకనే అతన్ని ప్రోత్సహిస్తూ ఉండేది” అని సోనియా పేర్కొన్నారు.
“సంజయ్ గదిలో జరిగిన ఒక కుటుంబ చర్చలో, రాజీవ్ తీవ్ర స్వరంతో ఇలా అన్నారు: ‘సంజయ్, నేను నిన్ను క్షమించలేను. అమ్మను ఈ పరిస్థితికి తీసుకువచ్చింది నువ్వే.’ అప్పుడు నా అత్తగారు కలత చెంది, ఆందోళనతో ఇలా అన్నారు: ‘రాజీవ్ చెప్పింది నిజమే సంజయ్! నాకే తెలియకుండా నువ్వు ఎన్నిసార్లు ఆదేశాలు జారీ చేశావు!’ అప్పుడు మేనక మధ్యలో జోక్యం చేసుకోగా, నా అత్తగారు గట్టి స్వరంతో, ‘కాదని నిరూపించు చూద్దాం’ అని ఆమెను సవాలు చేశారు.”
అయితే, 1980లో కాంగ్రెస్ పార్టీ తిరిగి అధికారంలోకి రావడంలో, అది కూడా భారీ మెజారిటీతో గెలవడంలో సంజయ్ పోషించిన పాత్ర గురించి సోనియా ఎక్కడా ప్రస్తావించలేదు.
1984 అల్లర్లు గురించి ఏకపక్ష వివరణ
ఇందిరా గాంధీ హత్య తర్వాత జరిగిన సిక్కు వ్యతిరేక అల్లర్ల గురించి సోనియా చేసిన వివరణ ఏకపక్షంగా అనిపిస్తుంది. “ఒక పెద్ద వృక్షం కూలిపోయినప్పుడు, భూమి కంపించడం సహజం” అని రాజీవ్ గాంధీ చేసిన వ్యాఖ్య చాలా ప్రసిద్ధి చెందింది. కానీ, సోనియా మాత్రం రాజీవ్ గాంధీ టెలివిజన్ ప్రసంగం ద్వారా శాంతిని కోరిన విషయాన్ని మాత్రమే ఉదహరించారు.
“ఒక విషయం మాత్రం నాకు ఖచ్చితంగా తెలుసు: స్వతహాగా న్యాయవంతుడు, కరుణామయుడు అయిన రాజీవ్, అమాయకులైన పురుషులు, మహిళలు, పిల్లలపై జరిగిన ఆ దారుణమైన చర్యలకు ఏ విధంగానూ అధికారం ఇచ్చి ఉండరు. తీవ్రమైన వ్యక్తిగత క్షోభలో ఉన్న ఆ క్షణంలో ఆయన సహజసిద్ధంగా, తక్షణమే స్పందించిన తీరు ఈ విషయాన్ని రుజువు చేస్తుంది. కానీ ఆయన హృదయంలో మతవిద్వేషం గానీ, ద్వేషం గానీ లేనప్పటికీ, దేశ చరిత్రలో సమర్థవంతమైన పాలన కుప్పకూలి, అనాగరిక చర్యలు చోటుచేసుకున్న ఒక తరుణంలోకి ఆయన నెట్టబడ్డారన్న విషయాన్ని కాదనలేము,” అని ఆమె రాశారు.
దేశంలోని పాలనా వ్యవస్థ “ప్రభుత్వ నిర్మాణం తీవ్ర ఒత్తిడికి గురై, బహుశా కుప్పకూలిపోయిన ఒక ప్రళయకరమైన సంక్షోభ కాలాన్ని” ఎదుర్కొందని ఆ కాంగ్రెస్ నాయకురాలు అంగీకరించారు. “ఆగ్రహంతో రగిలిపోతున్న ప్రజలు ప్రతీకారం తీర్చుకోవాలని చూస్తున్నప్పుడు, బాధ్యతలో ఉన్న కొందరు చూసీచూడనట్లు వ్యవహరించి ఉంటారని, కొన్ని సందర్భాల్లో వారి ఉద్రేకాలను మరింత రెచ్చగొట్టి, నిప్పుకు ఆజ్యం పోశారని ప్రత్యక్ష సాక్షుల కథనాల్లో స్పష్టమవుతోంది,” అని ఆమె రాశారు.
భోపాల్ గ్యాస్ విషాదం, బోఫోర్స్ప్ పై మౌనం
భోపాల్ గ్యాస్ విషాదం, యూనియన్ కార్బైడ్ సీఈఓ వారెన్ ఆండర్సన్ దేశం విడిచి పారిపోవడంపై సోనియా మౌనం వహించారు. ఈ విషయాలను బీజేపీ ఈనాటికీ రాజీవ్ను లక్ష్యంగా చేసుకోవడానికి ప్రస్తావిస్తూనే ఉంది. బోఫోర్స్ విషయానికొస్తే, గాంధీ కుటుంబంతో సాన్నిహిత్యం ఉందనే ఆరోపణలు ఇప్పటికీ రాజకీయంగా తీవ్ర వివాదాస్పద అంశంగా ఉన్న అపఖ్యాతి పాలైన ఇటాలియన్ వ్యాపారవేత్త ఒట్టావియో క్వాట్రోచీ గురించి ఆమె ప్రస్తావించలేదు.
ఆమె కేవలం రాజీవ్పై వచ్చిన లంచగొండితనం ఆరోపణలు, ఆయన ఇచ్చిన వివరణలు, రాజీవ్పై ఉన్న అన్ని ఆరోపణలను కొట్టివేస్తూ ఢిల్లీ హైకోర్టు 2004లో ఇచ్చిన తీర్పును మాత్రమే ప్రస్తావించారు. “కానీ ఆ తీర్పుపై అప్పీళ్ల మీద అప్పీళ్లు వచ్చాయి. ‘బోఫోర్స్’ అనేది మన ప్రత్యర్థులకు, ముఖ్యంగా ఎన్నికల సమయంలో, సులభంగా వాడుకునే ఒక పదంలా మిగిలిపోయింది,” అని ఆమె రాశారు.
షా బానో, బాబ్రీ
షా బానో విషయంపై తాను కలత చెందానని సోనియా ప్రత్యేకంగా పేర్కొన్నారు. నేను అతనితో (రాజీవ్తో) వాదించి, ఇలా ప్రశ్నించాను: ‘ముస్లిం మహిళల ప్రయోజనాలను మీరు బలిపశువులవుతున్నారని పత్రికలు ఆరోపిస్తున్నాయి. ఏం జరుగుతోంది? ఇలా జరగడానికి మీరెందుకు అనుమతిస్తున్నారు?’ దానికి అతను, తాను ఒక క్లిష్టమైన పరిస్థితిని న్యాయంగా పరిష్కరించడానికి ప్రయత్నిస్తున్నానని బదులిచ్చాడు.
“నేను మహిళల హక్కులను కాపాడను కదా—నా గురించి మీకు తెలియదా?’” అని అతను కొద్దిగా చిరాకుపడిన స్వరంతో అన్నాడు. ముస్లిం వ్యక్తిగత చట్టాల మొత్తం వ్యవస్థకు ప్రమాదం కలిగించకుండా, షా బానో, ఆమె వంటి ఇతర మహిళల సమస్యను పరిష్కరించే మార్గం కోసం తాను అన్వేషిస్తున్నానని తన భర్త వివరించారని ఆ కాంగ్రెస్ నాయకురాలు అంటున్నారు.
“అతను అంగీకరించిన రాజీ వాస్తవానికి మత విశ్వాసాలకు, లింగ సమానత్వానికి మధ్య సమతుల్యతను సాధించింది. అంతేకాకుండా, షా బానోకు కోర్టు కేటాయించిన దయనీయమైన నెలసరి రూ. 179.2 కన్నా ముస్లిం మహిళలకు మరింత న్యాయమైన, సహేతుకమైన వాటాను అందించింది…,” అని ఆమె రాశారు.
గతంలో కొంతమంది కాంగ్రెస్ నాయకులు, రాజీవ్ ప్రభుత్వం బాబ్రీ మసీదు తాళాలు తెరిపించడానికి అనుమతించడం, బీజేపీ ఎదుగుదలకు దారితీసిన పరిణామాల పరంపరకు నాంది పలికిందని పేర్కొన్నప్పటికీ, 1986 ఫిబ్రవరిలో, గంటలోపే మసీదు గేట్లు “అనుమానాస్పద వేగంతో” తెరుచుకుని, భక్తుల గుంపును లోపలికి అనుమతించిన తర్వాత, ఫైజాబాద్ జిల్లా కోర్టు “అకస్మాత్తుగా యథాతథ స్థితిని మార్చి, గేట్ల తాళాలు తీయమని ఆదేశించిందని” సోనియా రాశారు. ఆ సమయంలో కేంద్రంలోనూ, ఉత్తరప్రదేశ్లోనూ కాంగ్రెస్ అధికారంలో ఉంది.
నరసింహారావు, సీతారాం కేసరి
రాజీవ్ హత్య తర్వాత, నెహ్రూ-గాంధీయేతర ప్రధానిగా పూర్తి పదవీకాలం కొనసాగిన తొలి వ్యక్తి అయిన కాంగ్రెస్ సీనియర్ నాయకుడు పి.వి. నరసింహారావుతో, తాను కాంగ్రెస్ అధ్యక్షురాలిగా స్థానంలోకి వచ్చిన సీతారాం కేసరితో తనకున్న సంబంధాల గురించిన ప్రశ్నలను కూడా సోనియా దాటవేశారు. వారి సంబంధాన్ని శత్రుత్వంగా చిత్రీకరించడానికి ప్రయత్నాలు జరిగినప్పటికీ, తన భర్త హత్య “దర్యాప్తులో నెమ్మది పురోగతి” పట్ల తాను బహిరంగంగా అసంతృప్తి వ్యక్తం చేసినప్పుడు మాత్రమే రావుతో విభేదించినట్లు ఆమె రాశారు.
డిసెంబర్ 2004లో రావు మరణం తర్వాత, ఢిల్లీలోని 24, అక్బర్ రోడ్లో ఉన్న కాంగ్రెస్ అప్పటి ప్రధాన కార్యాలయంలోకి ఆయన పార్థివ దేహాన్ని అనుమతించలేదు. మాజీ ప్రధాని అంతిమయాత్ర ప్రధాన ద్వారం వెలుపల ఫుట్పాత్పై వేచి ఉంది. ఈ పుస్తకంలో ఆ విషయాలన్నీ ఎక్కడా ప్రస్తావించలేదు.
1998లో కేసరి కాంగ్రెస్ నుండి అగౌరవంగా నిష్క్రమించినప్పటికీ, నాయకత్వ మార్పు అవసరమని కాంగ్రెస్ వర్కింగ్ కమిటీ ఏకగ్రీవంగా నిర్ణయించిందని, కేసరిని “పదవి నుండి దిగిపోయేలా చేశారని” చెబుతూ సోనియా ఆ సంఘటనను దాటవేశారు. 1998 మార్చి 14న బాధ్యతలు స్వీకరించిన తర్వాత, “ఒక ఆవేశంలో నేను సమావేశం నుండి నేరుగా ఆయన ఇంటికి వెళ్లి, ఆయనకు నమస్కరించి, పెద్దల పట్ల గౌరవ సూచకంగా ఆయన పాదాలకు నమస్కరించాను”. ఆ సీనియర్ కాంగ్రెస్ సభ్యుడు “ఆశ్చర్యపోయారని”, కానీ “కళ్లలో నీళ్లతో” ఆమెకు తన ఆశీర్వాదాన్ని అందించారని సోనియా రాశారు.
రాహుల్ ఉదంతంపై మౌనం
ఒకదాని తర్వాత ఒకటిగా కుంభకోణాలను ఎదుర్కొన్న మన్మోహన్ సింగ్ ప్రభుత్వాన్ని కుంగదీసిన ఒక వివాదంపై ఈ పుస్తకంలో సోనియా కూడా మౌనం వహించారు. 2013లో, సుప్రీంకోర్టు తీర్పును తోసిపుచ్చుతూ, శిక్షపడిన చట్టసభ సభ్యులు తమ స్థానాలను నిలుపుకోవడానికి వీలు కల్పిస్తూ ప్రభుత్వం తీసుకొచ్చిన ఒక ఆర్డినెన్స్ను రాహుల్ గాంధీ బహిరంగంగా రద్దు చేశారు.

More Stories
రాజీవ్ జపమే గాని పెట్టుబడుల ప్రస్తావన లేని ‘భారత్ సమ్మిట్’
ఆప్ మాజీ ఎంపీలకు పంజాబ్ బీజేపీలో కీలక బాధ్యతలు!
5 నెలల్లో బెంగాల్లో ఐదు ఎన్కౌంటర్లు