సందిగ్ధ సమయంలో భగవద్గీతను ఆశ్రయించిన సోనియా గాంధీ

సోనియా గాంధీకి రాజకీయాలంటే “ఎప్పుడూ ఇష్టం ఉండేది కాదు”. తన భర్త రాజీవ్ గాంధీ హత్య తర్వాత, తాను రాజకీయాల్లోకి రావాలా వద్దా అనే విషయంలో ఆమె తీవ్ర అంతర్మథనానికి లోనయ్యారు. అయితే, భగవద్గీత ఆమె సందేహాలను నివృత్తి చేయడమే కాకుండా, ముందుకు సాగే మార్గాన్ని చూపింది. రాజకీయాల్లోకి పూర్తిస్థాయిలో ప్రవేశించక ముందు తాను ఎదుర్కొన్న అంతర్గత సంఘర్షణ, ఆందోళనల గురించి తన కొత్త పుస్తకంలో ఆమె ప్రస్తావించారు.

1990ల చివరలో కాంగ్రెస్ పార్టీ క్లిష్ట పరిస్థితుల్లో ఉన్నప్పుడు, రాజీవ్ గాంధీ, తన అత్తగారు ఇందిరా గాంధీల చిత్రపటాల ముందు నుంచి వెళ్లే ప్రతిసారి, ఆమెలో వేదన, అపరాధభావం కలిగేవి. తన పిల్లలు రాహుల్ గాంధీ, ప్రియాంక గాంధీలు ఆమెతో “తీవ్రంగా వాదించేవారని” ఆమె గుర్తుచేసుకున్నారు. తాము ఇప్పటికే తండ్రిని కోల్పోయామని, ఇప్పుడు తల్లి కూడా రాజకీయాల్లోకి వెళ్లిపోతే ఆమెను కూడా కోల్పోతామేమోనని వారు భయపడ్డారు. “నేను నాలో నేనే ఒక యుద్ధం చేస్తున్నాను. రాజకీయ ప్రపంచం అంటేనే నాకు విరక్తి కలిగేది; అధికారం కోసం జరిగే ఆటలో ఉండే ఆశలు, అత్యాశలు, కపటత్వం, ద్రోహం వంటివి నన్ను భయపెట్టేవి” అని ఆమె పేర్కొన్నారు.

కర్తవ్యానికి, తన భయాలకు మధ్య నలిగిపోతున్న తరుణంలో, ఆమె భగవద్గీతను ఆశ్రయించారు. అందులో శ్రీకృష్ణుడు బోధించిన, “ఫలితం గురించి ఆలోచించకుండా నీ ధర్మాన్ని నిర్వర్తించు” అనే సందేశాన్ని చదువుతున్నప్పుడు, ఆమెలో “ఏదో ఒక కొత్త చైతన్యం కలిగింది”. “నా సందేహాలకు, ప్రశ్నలకు సమాధానం దొరికింది. నా కర్తవ్యం పిలుస్తున్న వైపు నేను అడుగు వేయాల్సి ఉంది. అలాగే చేశాను” అని గాంధీ తెలిపారు.

1991లో తన భర్తను కోల్పోయిన తర్వాత జరిగిన ప్రయాణాన్ని గుర్తుచేసుకుంటూ, ఆమె ఇలా చెప్పారు: “నేను ఏకాంతం నుంచి బయటకు వచ్చి, క్రమంగా క్రియాశీలకం అవుతున్న సమయంలో, రాజీవ్ గాంధీకి సహచరులుగా ఉన్నవారు అప్పుడప్పుడు నన్ను కలిసేవారు. కొందరు మర్యాదపూర్వకంగా పలకరించడానికి లేదా కుటుంబ కార్యక్రమాలకు ఆహ్వానించడానికి వచ్చేవారు; మరికొందరు పార్టీ వ్యవహారాల్లో చురుగ్గా పాల్గొనాలని నన్ను కోరేవారు.”

“వారి మాటలను నేను నిశ్శబ్దంగా వినేదాన్నే కానీ, వారి అభ్యర్థనను అంగీకరించేదాన్ని కాదు,” అని గాంధీ తన ‘బిలాంగింగ్: ఏ జర్నీ ఆఫ్ లవ్’ ) అనే పుస్తకంలో పేర్కొన్నారు. ఈ పుస్తకంలోని కొన్ని అంశాలను ‘ది హిందూ’ పత్రిక ప్రచురించింది. 1996 ఎన్నికల ఫలితాలు కాంగ్రెస్‌కు నిరాశను మిగిల్చాయని, సొంతంగా ప్రభుత్వాన్ని ఏర్పాటు చేసే స్థితిలో పార్టీ లేదని పేర్కొన్న గాంధీ, ఆ సమయంలో పార్టీలో చీలికలు, వర్గపోరులు తీవ్రంగా ఉండేవని తెలిపారు.

“1995లో, ఒక నిర్దిష్ట వర్గానికి మద్దతు ఇవ్వమని నన్ను కోరారు. ఆ వర్గంలో అర్జున్ సింగ్, ఎన్.డి. తివారీ, మొహసినా కిద్వాయ్ వంటి వారు కీలక వ్యక్తులుగా ఉన్నారు. వీరంతా దశాబ్దాలుగా పార్టీలో ఉంటూ, ముఖ్యమైన పదవులను, మంత్రిత్వ శాఖలను నిర్వహించిన వారు. కానీ, నేను వారి అభ్యర్థనను తిరస్కరించాను. వారు పార్టీ నుంచి విడిపోయి కొత్త పార్టీని ఏర్పాటు చేసుకున్నారు. ఆ తర్వాతి ఏడాది, తమిళనాడుకు చెందిన సీనియర్ నాయకులు జి.కె. మూపనార్, పి. చిదంబరం, అలాగే 1980లో పార్టీలో చేరిన యువ నాయకుడు మాధవరావు సింధియా కూడా పార్టీ నుంచి బయటకు వచ్చి, వేర్వేరుగా సొంత పార్టీలను స్థాపించారు.”

“1997లో, రాష్ట్ర నాయకత్వంతో విభేదాల కారణంగా మమతా బెనర్జీ పార్టీని వీడి, ‘తృణమూల్ కాంగ్రెస్’ పేరుతో సొంత పార్టీని ఏర్పాటు చేసుకున్నారు. అదే ఏడాది, కాంగ్రెస్ అధ్యక్షుడు సీతారాం కేసరి ఆహ్వానం మేరకు కలకత్తాలో జరిగిన పార్టీ 80వ ప్లీనరీ సమావేశానికి హాజరైనప్పుడు, నేను కాంగ్రెస్‌లో ప్రాథమిక సభ్యురాలిగా చేరాను. అయితే, పార్టీ పరిస్థితి మరింత దిగజారుతుండటంతో, నాయకత్వ బాధ్యతలను చేపట్టాలనే ఒత్తిడి నాపై పెరిగింది,” అని హార్పర్‌కాలిన్స్ ఇండియా ప్రచురిస్తున్న, త్వరలో విడుదల కానున్న తన పుస్తకంలో ఆమె పేర్కొన్నారు.

కాంగ్రెస్ పార్టీలో జరుగుతున్న పరిణామాల గురించి ఆలోచిస్తూ, పార్టీ భవిష్యత్తు పట్ల ఆందోళన చెందుతూ తాను తీవ్ర అశాంతికి లోనయ్యానని గాంధీ చెప్పారు. అప్పట్లో మీడియాలో వచ్చిన కథనాలు పార్టీ భవిష్యత్తుపై చాలా నిరాశాజనకమైన చిత్రాన్ని చూపేవని ఆమె గుర్తుచేసుకున్నారు. “రాజీవ్ గారి చిత్రపటం, నా అత్తగారి (ఇందిరా గాంధీ) చిత్రపటం పక్క నుంచి వెళ్ళినప్పుడల్లా, నాకు బాధ, అపరాధభావం కలిగేవి. కొన్నిసార్లు కావాలనే ఆ చిత్రపటాల వైపు చూడకుండా తప్పించుకునేదాన్ని,” అని ఆమె తెలిపారు.

కాంగ్రెస్ పార్టీకి అత్యధిక కాలం అధ్యక్షురాలిగా పనిచేసిన సోనియా గాంధీ, తనకు పరిచయమైన భారతదేశం తన భర్త, అత్తగారి ద్వారా లభించిందని పేర్కొన్నారు. భారతదేశ బహుళత్వ స్ఫూర్తిని కాపాడేందుకు వారు దశాబ్దాల పాటు ఏ శక్తులతో అయితే పోరాడారో, అవే శక్తులు ఇప్పుడు దేశానికి తీరని నష్టం కలిగించే మార్గంలో పయనిస్తున్నాయని ఆమె ఆందోళన వ్యక్తం చేశారు. “వారి కృషి, వారి త్యాగాలు వృథా పోయేలా నేను ఇంట్లో ఎలా ప్రశాంతంగా కూర్చోగలను?” అని ఆమె ప్రశ్నించారు.

“నేను తీవ్ర వేదనకు గురయ్యాను. అర్ధరాత్రి నిద్రలేచినప్పుడు, ‘నేను ఏమి చేయాలి? ఏ మార్గంలో వెళ్లాలి?’ అని ఆలోచించేదాన్ని. రాజకీయ జీవితానికి దూరంగా ఉండటానికి నేను ప్రతి అడుగులోనూ పోరాడలేదా? రాజకీయాల వల్లే కదా నా అత్తగారు, ఆపై నా జీవిత సర్వస్వమైన నా భర్త—నా పిల్లల తండ్రి—నాకు దూరమయ్యారు? మరి ఇప్పుడు, నాపై వస్తున్న ఈ బాధ్యతను స్వీకరించాలనే బలమైన కోరిక ఎందుకు కలుగుతోంది?” అని ఆమె తన పుస్తకంలో పేర్కొన్నారు.

“రాజీవ్ ప్రజా జీవితంలో ఉన్నప్పుడు కూడా, నాకు రాజకీయాలంటే అస్సలు ఇష్టం ఉండేది కాదు. కానీ ఇప్పుడు, ఆయనను ఏది ప్రేరేపించిందో—అంటే, అప్పట్లో నేను దేనిని తీవ్రంగా వ్యతిరేకించానో—ఆ ‘కర్తవ్య పిలుపు’ (తల్లి పట్ల, దేశం పట్ల బాధ్యత) ఏమిటో నాకు అర్థం కాసాగింది. ఇప్పుడు అదే పిలుపు నన్ను ఆవహిస్తోంది. ఇది నన్ను భయపెట్టింది, దీనిని ఎదిరించాలని ప్రయత్నించాను, కానీ అది పదేపదే నన్ను వెంటాడింది,” అని ఆమె చెప్పారు.

“నేను నా అంతరాత్మతోనే ఒక యుద్ధం చేస్తున్నాను: రాజకీయ ప్రపంచంలోని అధికారాకాంక్ష, అత్యాశ, కపటత్వం మరియు ద్రోహం వంటి అంశాలను చూస్తుంటేనే నాకు అసహ్యం కలిగింది—అధికార రాజకీయాల్లో ఇవన్నీ అనివార్యంగా ఉంటాయి కదా!”

“కానీ, చిన్నప్పటి నుంచి నాలో నాటుకుపోయిన అంతర్గత ప్రేరణలను నేను కాదనలేకపోయాను — అప్పగించిన పనులలో శ్రద్ధ, పెద్దల పట్ల గౌరవం, తల్లిదండ్రుల పట్ల విధేయత, కుటుంబ కట్టుబాట్లకు కట్టుబడి ఉండటం,” అని నవంబర్ 10న భారతదేశంలో విడుదల కానున్న పుస్తకంలో గాంధీ పేర్కొన్నారు. “అవి నన్ను నిరంతరం పీడిస్తూనే ఉన్నాయి. నా కర్తవ్యం ఎక్కడ ఉందో నాకు స్పష్టంగా తెలుసు; కానీ దాని అంతరార్థమే నన్ను భయపెట్టింది,” అని ఆమె తెలిపారు.

నిద్రలేమితో కూడిన రాత్రులు, ఆందోళనతో నిండిన పగళ్లలో ఈ పోరాటం కొనసాగిందని ఆమె చెప్పారు. “నేను చిత్రహింసకు గురైనట్లు, ఒంటరిగా ఉన్నట్లు భావించాను — దేనికోసమో, పట్టుకోవడానికి ఒక ఆధారం కోసం, నా భయాలు, సందేహాల నుండి నన్ను బయటపడేసి మార్గనిర్దేశం చేసే ఒకరికోసం, దేనికోసమో పరితపించాను. నా హృదయంలో నేను వెళ్లాలని నాకు ముందే తెలిసిన చోటికి నన్ను నడిపించేది ఈ అచేతన అన్వేషణేనా?” అని ఆమె ప్రశ్నించారు.

నా వయోజన జీవితంలో నేను ఎప్పుడూ మత విశ్వాసాలను పాటించలేదు. అన్ని మతాలను గౌరవించినప్పటికీ, ఈ కాలంలోనే నాకు భగవద్గీతను తిరిగి చదవాలనే తపన కలిగింది. నేను చాలా చిన్న వయసులో ఉన్నప్పుడు దానిని చదివాను. ఆ ప్రాచీన గ్రంథం, అది భాగమైన ఆ గొప్ప కథ ప్రతిచోటా ఉండేవి, లక్షలాది మంది జీవితంలో, ఆలోచనలో అంతర్లీనంగా ఉండేవి. స్వాతంత్ర్య ఉద్యమ వీరులపై దానికున్న ప్రగాఢమైన ప్రభావం గురించి నాకు తెలుసు. నాటకాలలో, ఉత్సవాలలో, ఇతర రూపాలలో దాని ప్రదర్శనలను నేను చూశాను.

“రాజకీయ నాయకులు ఒక విషయాన్ని నొక్కి చెప్పడానికి లేదా జ్ఞానోదయం కలిగించడానికి దానిలోని శ్లోకాలను పదే పదే పఠించడం నేను విన్నాను,” అని ఆమె పేర్కొన్నారు. ఆమె ఇంట్లోనే కొన్ని తరగతులు తీసుకోవచ్చా? అని గాంధీ ఆమె కార్యాలయాన్ని విచారించమని అడిగారు. అప్పుడు, “మేము శాస్త్రిజీ అని పిలిచే, సౌమ్యుడు, నిరాడంబరుడు, గొప్ప పాండిత్యం గల, మా కుటుంబానికి కూడా తెలిసిన” ప్రొఫెసర్ వాచస్పతి ఉపాధ్యాయ పేరు ప్రస్తావనకు వచ్చిందని ఆ పుస్తకంలో ఉంది. ఆయన తన తీరిక సమయంలో గీత లోతైన తాత్విక అర్థాన్ని ఆమెకు వివరించడానికి అంగీకరించారని గాంధీ చెప్పారు.

“1997 జనవరి నుండి, నేను రాజీవ్ పుస్తకాల అరల నుండి ఎంచుకున్న ఒక సంస్కృత గ్రంథంపై ఆయనతో క్రమం తప్పకుండా కూర్చునేదాన్ని. దానిలోని ప్రతి శ్లోకం కింద హిందీ , ఆంగ్ల అనువాదాలు ఉండేవి. “శాస్త్రిజీ సంస్కృతంలో ఒకటి రెండు శ్లోకాలను చదివేవారు, నేను వాటికి హిందీ అనువాదాన్ని చదివేదాన్ని, ఆపై ఆయన వాటి అర్థాన్ని వివరించేవారు. మేము నెమ్మదిగా ప్రారంభించాం, కానీ నా కార్యాలయ అపాయింట్‌మెంట్ డైరీని చూస్తుంటే, 1997 డిసెంబర్‌లో మేము అనేకసార్లు సమావేశమైనట్లు తెలుస్తోంది. 1998 జనవరి 5న జరిగిన చివరి సమావేశం వరకు మా పఠన ప్రక్రియ కొనసాగింది” అని ఆమె గుర్తుచేసుకున్నారు.

తన పిల్లల గురించి ఆమె ఇలా చెబుతారు: “రాహుల్, ప్రియాంకలకు నాలో ఉన్న అశాంతి గురించి తెలుసు. నేను రాజకీయాల్లోకి వెళ్ళిపోతానేమోనని వారు భయపడ్డారు. గతంలో నేను రాజీవ్‌తో ఎలా వాదించేదాన్నో, ఇప్పుడు నా పిల్లలిద్దరూ నాతో అంతే తీవ్రంగా వాదించారు.” “తమ అమ్మమ్మను, తండ్రిని కోల్పోయిన బాధాకరమైన అనుభవాలను వారు చూశారు. కుటుంబంలో ఇప్పుడు మేము ముగ్గురమే మిగిలాం; నన్ను కూడా కోల్పోవడానికి వారు ఇష్టపడలేదు” అని ఆమె పేర్కొన్నారు.

పుస్తకంలోని అంశాల ప్రకారం, నూతన సంవత్సర సెలవులకు వెళ్లే ముందు, ఆమె ఎటువంటి “అవివేకపు నిర్ణయాలు” తీసుకోకూడదని వారు ఆమెతో ప్రమాణం చేయించుకున్నారు. “ఇప్పుడు నా ఆలోచనల సుడిగుండంలో నేను ఒంటరిగా మిగిలాను. గీతా పఠనం ముగింపు దశకు చేరుకుంది. కృష్ణుడు గీతా సందేశాన్ని ఇలా వివరించాడు: ఫలితం గురించి ఆలోచించకుండా నీ ధర్మాన్ని నిర్వర్తించు. పాండవ రాజకుమారుడైన అర్జునుడు, తన భ్రమ తొలగిపోయిందని, తిరిగి తన పూర్వ స్థితికి చేరుకున్నానని, సందేహాలన్నీ వీడి, యుద్ధంలో తన పాత్రను పోషించడానికి సిద్ధంగా ఉన్నానని ప్రకటించాడు” అని ఆమె చెప్పారు.

“నాలో ఏదో ఒకటి మేల్కొంది: నాకు స్పష్టత వచ్చింది. నా సందేహాలకు, ప్రశ్నలకు సమాధానం దొరికింది. నా కర్తవ్యం పిలుస్తున్న చోటికి నేను వెళ్లాల్సి ఉంది. నేను అలాగే చేశాను” అని గాంధీ పేర్కొన్నారు. ఈ జ్ఞాపకాల పుస్తకంలో రాజీవ్ గాంధీతో ఆమె వివాహం, అత్తగారు, మాజీ ప్రధాని ఇందిరా గాంధీతో పరిచయం, అలాగే భారతదేశంలో జీవనానికి అలవాటు పడే క్రమంలో ఆమె చేసిన ప్రయత్నాలు—హిందీ నేర్చుకోవడం, చీరలు కట్టుకోవడం, భారతీయ ఆహారపు అలవాట్లకు, సంస్కృతికి అనుగుణంగా మారడం వంటి అంశాలు ఉన్నాయి.

గాంధీ కుటుంబాన్ని పూర్తిగా మార్చివేసిన ప్రధాన విషాద సంఘటనలు—సంజయ్ గాంధీ విమాన ప్రమాదంలో మరణించడం, 1984లో ఇందిరాగాంధీ హత్య, 1991లో రాజీవ్ గాంధీ హత్య వంటి ఘటనల గురించి కూడా ఇందులో వివరించారు.