ఫీల్డ్ మార్షల్ సామ్ మానెక్షా పేరు భారత సైనిక చరిత్ర పుటలలో స్వర్ణాక్షరాలతో లిఖించబడింది. తన ఆదర్శప్రాయమైన నాయకత్వం, అచంస్వర్ణాక్షరాలతో చలమైన ధైర్యం, చురుకైన తెలివితేటలకు ప్రసిద్ధి చెందిన సామ్ మానెక్షా, ఒక యువ క్యాడెట్ నుండి భారతదేశపు మొట్టమొదటి ఫీల్డ్ మార్షల్గా ఎదిగిన ప్రస్థానం స్ఫూర్తి, శౌర్యం, దేశ సేవకు నిదర్శనం. ఆయన వారసత్వం తరతరాల సాయుధ దళాల సిబ్బందికి, పౌరులకు స్ఫూర్తినిస్తూనే ఉంది.
ఏప్రిల్ 3, 1914, భారత సైనిక దిగ్గజం, ‘సామ్ బహదూర్’గా ప్రసిద్ధి చెందిన ఫీల్డ్ మార్షల్ సామ్ మానెక్షా జన్మదినోత్సవం. ఫీల్డ్ మార్షల్ హోదాకు పదోన్నతి పొందిన మొట్టమొదటి భారత సైనిక అధికారి ఈయనే. 1971 ఇండో-పాకిస్తాన్ యుద్ధంలో భారతదేశాన్ని విజయపథంలో నడిపించడంలో ఈయన కీలక పాత్ర పోషించారు. అత్యంత ప్రసిద్ధి చెందిన జనరల్ అయిన మానెక్షా, నాలుగు దశాబ్దాల పాటు సైన్యంలో సేవలందించారు.
సామ్ బహదూర్ 1942లో జరిగిన రెండవ ప్రపంచ యుద్ధంతో మొదలుపెట్టి ఐదు యుద్ధాలలో పోరాడారు. ఆర్మీ చీఫ్గా, మానెక్షా 1971 ఇండో-పాక్ యుద్ధంలో భారత సైన్యానికి చారిత్రాత్మక విజయాన్ని అందించారు. ఆయనకు 1942లో శౌర్యానికి గాను మిలిటరీ క్రాస్, 1968లో పద్మభూషణ్, 1972లో పద్మవిభూషణ్ పురస్కారాలు లభించాయి.
సామ్ మానెక్షా పంజాబ్లోని అమృత్సర్లో పార్సీ తల్లిదండ్రులైన హోర్ముస్జీ మానెక్షా (వృత్తిరీత్యా వైద్యుడు), హీరాబాయి దంపతులకు జన్మించారు. ఆయన పంజాబ్, నైనిటాల్లోని షేర్వుడ్ కళాశాలలో పాఠశాల విద్యను పూర్తి చేశారు. తన తండ్రి తనను చదువుకోవడానికి లండన్కు పంపకపోవడంతో, ఆయనపై తిరుగుబాటు చేయడానికి మానెక్షా ఇండియన్ మిలిటరీ అకాడమీలో చేరారు.
ఆయన “ది పయనీర్స్” అని పిలువబడే క్యాడెట్ల మొదటి బ్యాచ్లో భాగంగా ఎంపికయ్యారు. అతను డెహ్రాడూన్లోని ఇండియన్ మిలిటరీ అకాడమీ (ఐఎంఎ)లో మొదటి బ్యాచ్ క్యాడెట్లలో ఒకరు. త్వరలోనే తన తీక్షణమైన తెలివితేటలు, ఆత్మవిశ్వాసం, నిబద్ధతతో ప్రత్యేకంగా నిలిచారు. 1934లో బ్రిటిష్ ఇండియన్ ఆర్మీలో నియమితులైన తర్వాత, సామ్ మానెక్షా రాయల్ స్కాట్స్ 2వ బెటాలియన్లో చేరి, ఆ తర్వాత 12వ ఫ్రాంటియర్ ఫోర్స్ రెజిమెంట్కు బదిలీ అయ్యారు.
రెండవ ప్రపంచ యుద్ధ సమయంలో, బర్మా (ప్రస్తుతం మయన్మార్)లో జపనీస్ దళాలకు వ్యతిరేకంగా ప్రత్యక్ష పోరాటంలో పాల్గొన్నారు. అత్యంత కీలకమైన యుద్ధాలలో ఒకదానిలో, ఆయన తీవ్రంగా గాయపడి మరణించినట్లు భావించారు. అయితే, సకాలంలో వైద్య సహాయం అందడం వల్ల ఆయన ప్రాణాలతో బయటపడ్డారు. మృత్యువుతో తొలిదశలో తలపడిన ఆ అనుభవం ఆయన స్ఫూర్తిని దెబ్బతీయలేదు. పైగా, అది ఆయన సంకల్పాన్ని మరింత దృఢపరిచి, గుర్తింపును తెచ్చిపెట్టింది.
ఆయన ధైర్యసాహసాలకు గాను మిలిటరీ క్రాస్ పురస్కారం అందుకున్నారు. యుద్ధంలో అసాధారణ శౌర్యం ప్రదర్శించిన వారికి మాత్రమే ఇచ్చే గౌరవం ఇది. 1947లో భారతదేశానికి స్వాతంత్ర్యం వచ్చిన తర్వాత, ఫీల్డ్ మార్షల్ సామ్ మానెక్షా అంకితభావంతో తన సేవను కొనసాగించారు. దేశ విభజన తర్వాత పెద్ద మార్పులకు లోనవుతున్న భారత సైన్యాన్ని పునర్వ్యవస్థీకరించడంలో ఆయన కీలక పాత్ర పోషించారు.
ఆయన వ్యూహాత్మక దృష్టి, నాయకత్వ లక్షణాలు ఆయన్ను సైనిక వ్యవస్థలో ఒక అనివార్యమైన వ్యక్తిగా నిలిపాయి. 1962 ఇండో-చైనా యుద్ధ సమయంలో, ఆయన ప్రత్యక్షంగా యుద్ధంలో పాల్గొననప్పటికీ, రాజకీయ, సైనిక నాయకత్వం సన్నద్ధంగా లేకపోవడంపై తన అసమ్మతిని బహిరంగంగా వ్యక్తం చేశారు. దీనివల్ల, నిజం చెప్పడానికి భయపడని ధైర్యవంతుడైన, నిజాయితీపరుడైన అధికారిగా ఆయనకు పేరు వచ్చింది.
1971 ఇండో-పాక్ యుద్ధం
ఫీల్డ్ మార్షల్ సామ్ మానెక్షా అత్యంత ముఖ్యమైన కృషి 1971 ఇండో-పాక్ యుద్ధంలో చోటుచేసుకుంది. ఇది బంగ్లాదేశ్ ఆవిర్భావానికి దారితీసింది. సైన్యాధిపతిగా, ఈ యుద్ధంలో ఆయన నాయకత్వం భారతదేశం అమలు చేసిన అత్యుత్తమ సైనిక వ్యూహాలలో ఒకటిగా పరిగణించబడుతుంది. 1971 ఏప్రిల్లో భారత సైన్యం యుద్ధానికి సిద్ధంగా ఉందా? అని ప్రధానమంత్రి ఇందిరా గాంధీ ఆయనను అడిగినప్పుడు, సైన్యానికి సన్నద్ధం కావడానికి మరింత సమయం అవసరమని సామ్ మానెక్షా నిష్కపటంగా సమాధానమిచ్చారు.
ఈ నిజాయితీ ఆయన ఉద్యోగానికి ముప్పు తెచ్చిపెట్టే అవకాశం ఉన్నప్పటికీ, ఇందిరా గాంధీ ఆయన నిర్ణయాన్ని విశ్వసించారు. చివరకు 1971 డిసెంబర్లో యుద్ధం ప్రారంభమైంది, కేవలం 13 రోజుల్లోనే భారతదేశం విజయం సాధించింది. 90,000 మందికి పైగా పాకిస్తానీ సైనికులు భారత సైన్యానికి లొంగిపోయారు. ఇది రెండవ ప్రపంచ యుద్ధం తర్వాత జరిగిన అతిపెద్ద సైనిక లొంగుబాటు. ఈ విజయం ఫీల్డ్ మార్షల్ సామ్ మానెక్షా వ్యూహాత్మక ప్రణాళిక, సమన్వయం , తన సైనికులను ఉత్తేజపరిచే సామర్థ్యానికి నిదర్శనంగా నిలిచింది.
1971 యుద్ధంలో ఆయన చేసిన విశేషమైన సేవ, నాయకత్వం, సహకారానికి గుర్తింపుగా, సామ్ మానెక్షాకు 1973 జనవరిలో ఫీల్డ్ మార్షల్ హోదాకు పదోన్నతి లభించింది. ఈ ఐదు నక్షత్రాల హోదాను పొందిన మొట్టమొదటి భారత సైనిక అధికారి ఆయనే. ఫీల్డ్ మార్షల్ బిరుదు కేవలం ఒక హోదా మాత్రమే కాదు. అది జీవితకాలపు సేవకు, గౌరవానికి ప్రతీక. పదవీ విరమణ తర్వాత కూడా, ఆయన జాతీయ భద్రత, రక్షణ విషయాలపై మార్గదర్శకత్వం అందిస్తూ, ప్రసంగిస్తూ గౌరవనీయమైన వ్యక్తిగా నిలిచారు.
వారసత్వం, నాయకత్వ శైలి
ఫీల్డ్ మార్షల్ సామ్ మానెక్షా ప్రత్యేకంగా నిలవడానికి కారణం కేవలం ఆయన సైనిక నైపుణ్యం మాత్రమే కాదు, ఆయన ఆకర్షణీయమైన వ్యక్తిత్వం కూడా. ఆయన తన చమత్కారం, వాక్చాతుర్యం, అధికారం, కరుణ రెండింటితోనూ నాయకత్వం వహించగల సామర్థ్యానికి ప్రసిద్ధి చెందారు. ఆయన ప్రసంగాలలో హాస్యం మేళవించి ఉన్నప్పటికీ, వాటిలో ప్రగాఢమైన జ్ఞానం నిండి ఉండేది. ఆయన తన కింది స్థాయి అధికారులకు సాధికారత కల్పించాలని నమ్మేవారు. తన సైనికుల మనోధైర్యాన్ని పెంచడానికి అదనపు కృషి చేయడానికి పేరుగాంచారు.
ఫీల్డ్ మార్షల్ సామ్ మానెక్షా సైనిక నాయకత్వం ఎలా ఉండాలో ఒక ఆదర్శాన్ని నెలకొల్పారు. అది క్రమశిక్షణతో, వ్యూహాత్మకంగా, మానవతా దృక్పథంతో ఉండాలి. బలమైన, స్వయం సమృద్ధిగల భారత సైనిక దళం కోసం ఆయనకున్న దార్శనికత దశాబ్దాల పాటు రక్షణ విధానాలను, శిక్షణా ప్రమాణాలను తీర్చిదిద్దింది. ఫీల్డ్ మార్షల్ సామ్ మానెక్షా జూన్ 27, 2008న తమిళనాడులోని వెల్లింగ్టన్లో కన్నుమూశారు.
దేశానికి ఆయన చేసిన అసమానమైన సేవ ఉన్నప్పటికీ, ఆయన అంత్యక్రియలకు అధికారిక హాజరు తక్కువగా ఉండటం విమర్శలకు దారితీసింది. అయినప్పటికీ, తమ ఫీల్డ్ మార్షల్ పట్ల భారత ప్రజలకున్న ప్రేమ, గౌరవం చెక్కుచెదరలేదు. ఆయన నాయకత్వం నుండి ప్రేరణ పొందిన అనేక సంస్థలు, పురస్కారాలు, సైనిక సిద్ధాంతాల ద్వారా ఆయన వారసత్వం కొనసాగుతోంది.
సైనిక అకాడమీలలో ఫీల్డ్ మార్షల్ సామ్ మానెక్షా విగ్రహాలు, శిరస్సులు సగర్వంగా నిలబడి, క్యాడెట్లకు గౌరవం, ధైర్యం మార్గాన్ని గుర్తుచేస్తున్నాయి. ఫీల్డ్ మార్షల్ సామ్ మానెక్షా ప్రస్థానం పట్టుదల, శౌర్యం, శ్రేష్ఠతతో కూడుకున్నది. రెండవ ప్రపంచ యుద్ధంలో ప్రాణాంతకమైన గాయాల నుండి బయటపడటం నుండి 1971లో భారతదేశానికి నిర్ణయాత్మక విజయాన్ని అందించడం వరకు, ఆయన కథ నాయకత్వానికి, దృఢత్వానికి ఒక గొప్ప నిదర్శనం.
ఫీల్డ్ మార్షల్ సామ్ మానెక్షా దేశ సరిహద్దులను మాత్రమే కాకుండా, దాని గౌరవాన్ని కూడా కాపాడారు. ఆయన భారతదేశ సైనిక చరిత్రలో ఒక మహోన్నత వ్యక్తిగా, ప్రస్తుత, భవిష్యత్ తరాలకు ఒక మార్గదర్శిగా నిలిచారు. ఫీల్డ్ మార్షల్ బిరుదును ఆయన కేవలం సంపాదించుకోలేదు—తన జీవితంలోని ప్రతి రోజూ దానిని జీవించారు.
More Stories
హోర్ముజ్ను తిరిగి తెరవాలని 60 దేశాల పిలుపు
కేరళలో తీవ్రమైన త్రిముఖ పోటీ
కాల్పుల విరమణకై పాక్ మధ్యవర్తులతో జెడి వాన్స్ మంత్రాంగం