తుహిన్ ఎ. సిన్హా
తుహిన్ ఎ. సిన్హా గ్రంధం ‘నక్సల్ టెర్రర్ వాంక్విష్డ్’ నుండి ఒక భాగం. ఈ గ్రంధానికి డా. మురళి మనోహర్ జోషి ముందుమాట వ్రాసారు. నరేంద్ర మోదీ ప్రభుత్వం ఇప్పుడు `నక్సల్ విముక్త భారత్’గా ప్రకటించింది. కానీ ఆ విధంగా ప్రకటించే అవకాశం యుపిఎ ప్రభుత్వ ఉదాసీనత కారణంగా 2011లో ఏ విధంగా కోల్పోయామో వివరించే భాగం ఇది.
కీలక మలుపు 2011లో వచ్చింది. అది బస్తర్ అడవులలో కాదు, ఢిల్లీలోని సుప్రీంకోర్టు గంభీరమైన న్యాయస్థానంలో. అక్కడ సల్వా జుడూమ్, నిస్సహాయ పౌరుల సామూహిక ఉద్యమంగా కాకుండా, సందర్భం, చరిత్ర, జీవన అనుభవం లేని ఒక చట్టపరమైన ప్రశ్నగా ఆవిర్భవించింది. ఉద్యమకారులు, పౌర హక్కుల సంఘాలు దాఖలు చేసిన పిటిషన్లు ఈ ఉద్యమాన్ని రాజ్యాంగ విరుద్ధమైనదిగా చిత్రీకరించాయి.
ఇది ప్రభుత్వ అధికారాన్ని పౌరులకు బాధ్యతారహితంగా అప్పగించడమని, తిరుగుబాటు నిరోధక ముసుగులో సృష్టించిన ఒక పాక్షిక-సైనిక దళమని పేర్కొన్నాయి. న్యాయస్థాన వాదనలలో, గిరిజన కుటుంబాల బాధ, భయం, అణచివేయబడిన గొంతులు రికార్డులోకి అరుదుగా వచ్చాయి. అవి ముఖ్యమైనవి కానందువల్ల కాదు, కానీ హింస వాస్తవ అనుభవాలను జీర్ణించుకోవడానికి న్యాయ వ్యవస్థలో యంత్రాంగం లేనందువల్ల.
చివరకు తీర్పు వచ్చినప్పుడు, అది సమగ్రంగా, కఠినంగా, క్షమించరానిదిగా ఉంది. తమ గ్రామాలను రక్షించుకోవడానికి శిక్షణ పొందిన అనేకమంది యువ గిరిజన పురుషులను కలిగి ఉన్న ప్రత్యేక పోలీసు అధికారుల మోహరింపును సుప్రీంకోర్టు రాజ్యాంగ విరుద్ధమని ప్రకటించింది. ఒక్క కలం పోటుతో, సల్వా జుడూమ్ పెళుసైన నిర్మాణం కూలిపోయింది.
కోర్టు గదుల బయట, ఈ తీర్పును ఉద్యమకారుల వర్గాలు రాజ్యాంగ నైతికత విజయంగా సంబరాలు చేసుకున్నాయి. కానీ దంతేవాడలో, ప్రతిస్పందన సంబరం కాదు – అది భయం. రక్షణ కల్పించిన శిబిరాలు అకస్మాత్తుగా తాము ప్రమాదంలో ఉన్నామని భావించాయి. మావోయిస్టులు అవకాశాన్ని పసిగట్టారు. ఉద్దేశపూర్వకంగానో కాకపోయినా, పౌరుల ప్రతిఘటన ఇకపై చెల్లదన్న సందేశం వెలువడినట్లు అనిపించింది.
బస్తర్ను దాని వాస్తవాలకు దూరంగా నివసించేవారు మాత్రమే రక్షించగలరన్న భావన కలిగింది. దశాబ్దాలలో మొదటిసారిగా తమ గొంతులను వినిపించిన ప్రజలు ఇప్పుడు తమను వదిలివేశారని భావించారు. దురాక్రమణగా కాకుండా మనుగడ కోసం ఉద్భవించిన ఉద్యమం ఇప్పుడు చట్టబద్ధతను కోల్పోయింది. ఆ నిశ్శబ్ద శూన్యంలో, మావోయిస్టులు వేగంగా కదిలారు.
తిరుగుబాటుదారుల ఆదేశాలను ధిక్కరించిన గ్రామాలను శిక్షించారు. ప్రభుత్వ శిబిరాలకు పారిపోయిన చాలా మందికి, విధేయత ప్రమాణం చేస్తే తప్ప ఇంటికి తిరిగి రావద్దని హెచ్చరించారు. మానసిక సమతుల్యత మరోసారి మారిపోయింది. ప్రభుత్వం నిలిచి ఉంది, కానీ ప్రజల భాగస్వామ్యంపై దానికున్న విశ్వాసం ఆవిరైపోయింది. పోలీసు బలగాలు ఇంకా పనిచేస్తూనే ఉన్నాయి, కానీ సమాజ భాగస్వామ్యం మాత్రమే అందించగల సూక్ష్మమైన నిఘా వ్యవస్థలు లేకుండా.
తీర్పు పట్ల మౌనంగా యుపిఎ ప్రభుత్వం
మావోయిస్టులు తొలి సంవత్సరాల్లో కొంత భూభాగాన్ని కోల్పోయి ఉండవచ్చు, కానీ ఇప్పుడు వారు అంతకంటే చాలా కీలకమైన దానిని తిరిగి పొందారు – అదే భయం. ఢిల్లీలోని అధికార వర్గాలలో, ప్రభుత్వం ఆ తీర్పును సవాలు చేసి ఉండవచ్చు. అది సమీక్ష కోరి ఉండవచ్చు, లేదా కనీసం సామాజిక ప్రతిఘటనను విచ్ఛిన్నం చేయడానికి బదులుగా పునర్నిర్మించడానికి ఒక చట్రాన్ని సమర్పించి ఉండవచ్చు.
కానీ, మావోయిస్టులకు వ్యతిరేకంగా పౌర తిరుగుబాటు జరగడం అనే దృశ్యంతో అప్పటికే అసౌకర్యంగా ఉన్న యూపీఏ ప్రభుత్వం, మౌనాన్ని ఎంచుకుంది. ఎలాంటి అప్పీలు లేదు. ఎలాంటి శాసనపరమైన చట్రం లేదు. సాధించిన పురోగతిని కాపాడే ప్రయత్నం లేదు. వేలాది మందికి జీవనాధారమైన ఆ బంద్ను, కేవలం విధానపరమైన ఒక చిన్న అంశంగా కాకుండా, ప్రభుత్వం దూరం నుండి చూస్తూ ఉండిపోయింది.
ఒంటరివాడైపోయిన మహేంద్ర కర్మ
ఈ రాజకీయ సంకోచం, న్యాయవ్యవస్థ నిరంకుశత్వం అనే శూన్యంలో, మహేంద్ర కర్మ అంతకంతకూ ఒంటరివాడైపోయాడు. అప్పటికే అతను ఒక చిహ్నంగా మారిపోయాడు – మావోయిస్టులు తీవ్రంగా ద్వేషించే చిహ్నంగా. వారికి, అతను ద్రోహానికి, ప్రతిఘటనకు, అన్నింటికన్నా ఘోరంగా స్వీయ నిర్ణయాధికారానికి ప్రతీకగా నిలిచాడు.
భయాన్ని జయించవచ్చని అతను గిరిజనులకు చూపించాడు. ఆధిపత్యంపై ఆధారపడి జీవించే ఒక సిద్ధాంతానికి, అది క్షమించరాని పాపం. 2012 నాటికి, ఆ ప్రాంతంలో మావోయిస్టుల ప్రచార సందేశాలు ఒకే విషయాన్ని పదేపదే నొక్కిచెప్పాయి: మహేంద్ర కర్మ చావాలి. అయినా కర్మ వెనకడుగు వేయలేదు. నిజానికి, ఆ ఉద్యమంపై వచ్చిన తీర్పు, ఆ తర్వాత దానిని చట్టవిరుద్ధం చేయడం వంటివి అతని సంకల్పాన్ని మరింత దృఢపరిచాయి.
అతను పర్యటించాడు, గ్రామస్తులను కలిశాడు. మావోయిజంపై పోరాటం కేవలం పోలీసు, పారామిలిటరీ బలగాల మోహరింపుపై మాత్రమే ఆధారపడలేదని బహిరంగంగా మాట్లాడాడు. ప్రజా ఉద్యమం వెనకడుగు వేయడం మావోయిస్టులకు తిరిగి పుంజుకోవడానికి అవకాశం కల్పిస్తుందని అతను హెచ్చరించాడు. ఈ అంచనా త్వరలోనే ఊహకందని అత్యంత రక్తపాత రీతిలో నిజమైంది.
2013 మే 25న, ప్రసిద్ధ దర్భా లోయ దాడిలో ఈ హత్య జరిగింది. ఇది మావోయిస్టులు జరిపిన అత్యంత క్రూరమైన దాడులలో ఒకటి. బస్తర్ గుండా ప్రయాణిస్తున్న కాంగ్రెస్ నాయకుల కాన్వాయ్ను బంధించి, చుట్టుముట్టి, ముందుగా ప్లాన్ చేసుకుని కచ్చితత్వంతో లక్ష్యంగా చేసుకున్నారు. ల్యాండ్మైన్లు పేలాయి. ఆటోమేటిక్ ఆయుధాలతో పలు దిశల నుండి కాల్పులు జరిగాయి.
తప్పించుకోవడానికి మార్గమే లేదు. మావోయిస్టులు గర్వంగా ప్రకటించిన విషయాన్నే ప్రత్యక్ష సాక్షులు తర్వాత ధృవీకరించారు: మహేంద్ర కర్మయే ప్రధాన లక్ష్యం. శిక్షగా, ఒక ప్రదర్శనగా, ఒక సందేశంగా – నెమ్మదిగా చంపడం కోసం అతన్ని సజీవంగా బయటకు ఈడ్చుకొచ్చారు. అతని శరీరాన్ని తూటాలతో ఛిద్రం చేశారు. పుర్రెను పగలగొట్టారు. అతని మరణాన్ని ఒక భావజాల ప్రతీకారంగా నాటకీయంగా ప్రదర్శించారు.
మావోయిస్టు నిరంకుశత్వానికి వ్యతిరేకంగా ప్రజలను సమీకరించడానికి సాహసించిన వ్యక్తికి, త్వరిత మరణం అనే గౌరవాన్ని కూడా నిరాకరించారు. కర్మ హత్యతో, ఉద్యమం తన వెన్నెముకను కోల్పోయింది. రాజకీయ చట్టబద్ధత, నైతిక సంకల్పం, క్షేత్రస్థాయి విశ్వసనీయతలను మేళవించిన ఆ ఒక్క స్వరం మూగబోయింది.
బస్తర్లో ప్రతిస్పందన విషాదభరితంగా ఉంది. కేవలం దుఃఖం మాత్రమే కాదు, అంతకంటే లోతైనది: ఆశలు అడుగంటినప్పుడు కలిగే ఒక రకమైన నిశ్శబ్ద నిరాశ. సల్వా జుడూమ్ను రెండుసార్లు నిర్మూలించారని గ్రామస్తులు గుసగుసలాడుకున్నారు. ఒకసారి కోర్టులో, మరోసారి దర్భా లోయలో. రాజకీయ పరిణామాలు పరిస్థితిని మరింత దిగజార్చాయి.
మావోయిస్టుల క్రూరత్వాన్ని గానీ, సామూహిక భాగస్వామ్యాన్ని విడిచిపెట్టడమనే వ్యూహాత్మక తప్పిదాన్ని గానీ అంగీకరించడానికి బదులుగా, రాజకీయ ప్రతిపక్షంలోని కొన్ని వర్గాలు, భావజాల కార్యకర్తలు విమర్శలను పునఃప్రారంభించారు. అది ఆకస్మిక దాడిపై కాదు, స్వయంగా కర్మపైనే.
ఆయన హత్యను, తీవ్రవాదానికి వ్యతిరేకంగా పోరాడుతున్న ఒక భారతీయ నాయకుడి హత్యగా పరిగణించలేదు. దానికి బదులుగా, దానిని హేతుబద్ధీకరించి, విశ్లేషించి, కొన్ని వర్గాలలో ఆందోళనకరంగా “రాజకీయ పరిణామం” అని సమర్థించారు. మావోయిజంపై యుద్ధం ఒక జాతీయ భద్రతా సమస్యగా ఉండటం మానేసి, గిరిజన జీవితాలు కేవలం అప్రధానమైన మేధోపరమైన చర్చగా మారిపోయినట్లుగా ఉంది.
జస్టిస్ సుదర్శన్ రెడ్డి కాంగ్రెస్ ఉపాధ్యక్ష అభ్యర్థి
సంవత్సరాల తరువాత, సల్వా జుడూమ్ జ్ఞాపకం జాతీయ స్మృతి నుండి మసకబారుతున్నప్పుడు, మరో కొత్త షాక్ తగిలింది. ఈసారి అది హింసాత్మకమైనది కాదు, రాజకీయమైనది. 2025లో, కాంగ్రెస్ పార్టీ, 2011లో సల్వా జుడూమ్ను అణచివేస్తూ తీర్పు ఇచ్చిన న్యాయమూర్తి జస్టిస్ సుదర్శన్ రెడ్డిని తమ ఉపాధ్యక్ష అభ్యర్థిగా నామినేట్ చేసింది.
బస్తర్ పరిణామాలను, రాజకీయ సంకేతాల సరళిని గమనిస్తున్న చాలామందికి, ఆ నామినేషన్ కేవలం ప్రతీకాత్మకమైనది మాత్రమే కాదు – అది ఎన్నో విషయాలు చెప్పింది. ఆ పోరాటంలో జీవించి, మావోయిస్టు హింసను అనుభవించి, న్యాయ, రాజకీయ ఒత్తిడికి ఉద్యమం కుప్పకూలడాన్ని చూసిన వారికి, ఆ నామినేషన్ సుదీర్ఘకాలంగా కొనసాగిన ఉదాసీనతకు, బహుశా బుజ్జగింపు ధోరణికి ఒక సంపూర్ణ ముగింపులా అనిపించింది.
నక్సలిజానికి వ్యతిరేకంగా భారతదేశంలో జరిగిన ఏకైక సహజ పౌర తిరుగుబాటును అణచివేసిన న్యాయమూర్తి, దానిని సమర్థించడానికి నిరాకరించిన పార్టీ చేత ఇప్పుడు ఉన్నత స్థానానికి ఎదిగారు. బస్తర్లోని చాలామందికి, ఇది కేవలం వ్యంగ్యం మాత్రమే కాదు – మావోయిస్టు తిరుగుబాటును ఉగ్రవాదంగా కాకుండా ఒక సైద్ధాంతిక తిరుగుబాటుగా కీర్తించిన వారికి, తమ బాధలు ఎన్నడూ నిజంగా లెక్కలోకి రాలేదనే దానికి ఇది ఒక బాధాకరమైన నిర్ధారణ.
More Stories
ఇరాన్లో రివల్యూషనరీ గార్డ్ స్వాధీనంలో ప్రభుత్వం?
హర్మూజ్ను తెరిచేందుకు 35 దేశాలతో బ్రిటన్ దౌత్య సదస్సు
కాంగ్రెస్ వస్తే చొరబాటుదారులకు రక్షణగా చట్టం